/page0001.djvu

			MAT RJAŁY
DO S JI I
NA
w U
H .
TYCJI
WY
W
8.
W WA 9.
		

/page0003.djvu

			\V A
.
MATERJAŁY
DO HISTORjl I ROZWOJU INWESTYCJI
NA PRZEDMIEŚCIACH 1l1. st. WARSZAWY
W LATA CH 1 91 8 - 1 928.
� l!Q!l [!Q!ł
t!tt!J t!tt!J ł!t1!j
I!m
t!tt!J
WARSZAWA 1929.
352 ( 'l>,���" 9A gr gq� / 4)
		

/page0004.djvu

			\ "- ..... ,
(
Irv
� �
ZAKŁADY GRAFICZNE
"WUZET"
MIODOWA N2 23
TEL. N2 140·17.
�---- �
		

/page0005.djvu

			,..,.
•
I. Stan kulturalny przedmieść przed przyłączeniem.
W PIERŚCIENIU FORTÓW.
Pod koniec ubiegłego stulecia wysunęła się na czoło zagadnień polityki społeczno - gospo­
darczej wielkiego miasta sprawa powiększenia terytorjum miejskiego. Dą�ność wielkich miast do
rozszerzenia granic występuje, jako dążność powszechna, spowodowana przedewszystkiem przez
olbrzymi wzrost ludności miejskiej i znajduje swój wyraz w przyłączeniu gmin sąsiednich. Inkor­
poracja przedmieść występuje jako najważniejsze ogniwo w łańcuchu zadań nowoczesnej poli­
tyki komunalnej, których liczba wciąż rośnie wobec ustawicznego rozszerzania się zakresu dzia­
łalności związków komunalnych. \V wypełnieniu tego zadania mieści się rozwiązanie całego
szeregu innych problematów' inkorporacja bowiem daje możność podjęcia akcji socjalno-gospo­
darczej na wielką skalę i stwarza grunt podatny dla jej rozwoju. Z miast Europy Środkowej
i Zachodniej Wiedeń w r. 1890, Praga Czeska w latach 1883, 1884, 1901, wszystkie niemal
większe miasta niemieckie z wyjątkiem Berlina w początkach obecnego stulecia przeprowadziły
całkowitą lub częściową inkorporację.
Rozwój wielkich miast polskich idzie w tym samym kierunku. Poznań dokonał inkorporacji
w r. 1910, Kraków przyłącza do swego terytorjum gminy sąsiednie w okresie 1907 - 1915 r.,
wreszcie w r. 1916 na mocy rozporządzenia władz okupacyjnych niemieckich zostaje utworzona
Wielka Warszawa przez przyłączenie szeregu przedmieść i w ten sposób z dziedziny projektów
opartych na żywotnym interesie miasta, przechodzi w stadjum realizacji.
Granice Warszawy przed przyłączeniem przedmieść stanowiły: od wschodu - łożysko
Wisły, od południa - wsi Sielce i Mokotów, częściowo włączone do miasta, od zachodu -
Rakowiec, Czyste, Wola i Powązki, od północy - Powązki, Marymont. Część Woli i Powązek
również włączone zostały do miasta, jak i przzedmieścia otaczające Pragę, mianowicie: Nowa
Praga, Szmulowizna i Targówek.
Poza granicami miasta, Warszawa, od czasu pobudowania Cytadeli t. j. od 1832 r., otoczona
została wokoło pierścieniem fortów, które, zakreślając olbrzymie koło, zamykały miasto zarówno
na prawym jak i na lewym brzegu Wisły. Zwarty łańcuch fortyfikacji pociągnął za sobą utwo­
rzenie t. zw. pasa fortecznego - wolnej niezabudowanej przestrzeni - przerywając linję zabu­
dowań podmiejskich w każdym kierunku, gdzie kończyły się rogatki miejskie i gdzie zaczynała
się linja fortów.
Od północy granicę pasa fortecznego stanowiła linja kolei Nadwiślańskiej do przecięcia
z linią kolei Obwodowej wprost ulicy Łomźyriskie] na Pradze, dalej linja kolei Obwodowej do
końca mostu kolejowego, następnie południowa granica eksplanady, Cytadeli od ulicy Błońskiej,
dalej linja kolei Obwodowej do ul. Obozowej, stanowiącej południową granfcę pola powązkow­
skiego. od zachodu granicę stanowiła droga przez wieś Ko ło, za cmentarzem prawosławnym na
Woli, następnie droga fortowa, przecinająca tor kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.
		

/page0006.djvu

			4
Od południa granicę stanowiły: droga fortowa prowadząca przez wieś Szczęśliwiec do szosy
Radomskiej, dalej droga fortowa, wiodąca do folwarku Rakowiec, stąd linja biegła do kościoła
mokotowskiego i ul. Dolnej, następnie południową granicą parku sieleckiego aż do wsi Siekierki
Dużej wreszcie granica pasa fortecznego od wschodu przechodzi od Siekierek przez Wisłę aż
do poludniowo-zachodniego końca wału godawskiego do rogatek moskiewskich i do pomnika na
Grochowie, stąd granica biegła w linji prostej aż do toru kolei Nadwiślańskiej, którego dosięgała
u wylotu ul. Łomżyńskiej.
Budowa cytadeli w 1832 r. a następnie utworzenie pasa fortecznego, który promieniem od
5,5 do 8 km. licząc od kościoła Ewangelickiego, jako od środka opasywał Warszawę, nietylko
zahamowało, ale właściwie wypaczyło naturalny rozwój miasta. Naturalna łączność miasta
z przedmieściami została gwałtownie rozerwana. Nie mogąc się rozwijać ani wszerz, ani wzdłuż,
miasto stłoczyło się na ciasnej przestrzeni, wykorzystując jedyną wolną przestrzeń t. j. błękit
nieba i budowało gmachy coraz wyższe.
Przedmieścia tymczasem żyły w przeciągu blisko 85 lat swoim własnym życiem. Na olbrzy­
miej i szerokiej na kilka kilometrów przestrzeni, utrzymywanej celowo w charakterze pierwotnym
niemal dzikim, mowy być nie mogło o prowadzeniu inwestycji.
W pasie fortecznym bowiem nie wolno było wznosić murowanych budowli, zaś drewniane-.
jedynie na niskich podmurowaniach i tylko za pozwoleniem władz fortecznych. Nawet sadzenie
drzew w ogrodzie było zależne od pozwolenia tejże władzy.
Wytworzyła się więc sytuacja tego rodzaju, że w szczupłych granicach dusiło się gęsto za­
ludnione miasto - dzisiejsze śródmieście, dalej ciągnęła się wolna prawie niezabudowana prze­
strzeń szerokości kilku kilometrów, a dalej poza linją fortów i pasem fortecznym poczęły się
tworzyć większe skupienia ludzkie i osiedla.
Od 1911 r. sprawa uległa o tyle zmianie, że ograniczenia forteczne pozostały tylko na
północnej stronie miasta. Właściwie w tym miejscu istniały dwa pasy forteczne ściskające
w kleszczach cały północny kraniec Warszawy na lewym i prawym brzegu Wisły: pas biały
i pas żółty. W pierwszym pasie t. j. białym nie wolno było stawiać budowli ani murowanych,
ani drewnianych, ani sadzić drzew; w obrębie drugiego pasa nie wolno było stawiać jedynie
budowli murowanych, za wyjątkiem kościołów, grobów, nagrobków i t. d.
O parcelacji, przeprowadzaniu ulic, i o zabudowaniach na terenach obecnych przedmieść decy­
dowały nie jakiekolwiek wydziały budowlane, które przecież musiały się kierować pewnemi przepisami
technicznemi-decydował najczęściej żandarm, sołtys lub pisarz gminy. I tem właśnie tłomaczyć jedy­
nie można istnienie szpetnych osiedli, jakie tak licznie spotykamy na wszystkich przedmieściach.
Uliczki wąskie od 2 - 4 m. przeprowadzane bez żadnej myśli przewodniej w sensie komunika­
cyjnym, budowle urągające wszelkim wymaganiom przeciwpożarowym i sanitarnym - oto cha­
rakterystyka tych osiedli, które obecnie stanowią naj trudniejsze zadanie przy opracowywaniu
i realizowaniu planu regulacyjnego miasta.
Przeprowadzone w różnych okresach czasu drogi żelazne normalno i wąsko-torowe, które
z natury rzeczy wywierają dodatni wpływ na charakter miejscowości, w tym wypadku, ze względu
na przepisy wojskowe; żadnego poważniejszego wpływu wywrzeć nie były w stanie. I dlatego
też osiedla te przez długi czas nawet po inkorporacji zachowały swój pierwotny charakter, któ ..
rego zasadniczą cechę stanowiła zupełna przypadkowość i dowolność planu zabudowań, znikomy
stopień uprzemysłowienia, oraz mała liczba i słaby stopień kulturalnego uświadomienia mieszkańców
RYS HISTORYCZNY PRZYŁĄCZENIA PRZEDMIEŚĆ.
Rozporządzenie władz okupacyjnych, dotyczące rozszerzenia warszawskiego okręgu miejskiego
i wykonania planu dla zabudowania m. Warszawyn z dnia 8 kwietnia 1916 r., wydane zresztą
w celach niezbędnych dla administracji niemieckiej, realizowało inicjatywę zarządu miasta, po­
djętą na kilkanaście lat przed wspomnianem rozporządzeniem. Inicjatywa ówczesnych władz
..
•
		

/page0007.djvu

			5
•
miejskich była zupełnie słuszna i zrozumiała, jeżeli się zważy, że Warszawa razem z Pragą zaj ..
mująca przestrzeń 3275 ha należała do najgęściej zaludnionych miast polskich. Dane z r. 1911
stwierdzają, że na 1 ha w Warszawie przypadało mieszkańców 251.3, w Łodzi - 156, w Starym
Krakowie - 153, we Lwowie - 66, w Poznaniu - 46.
_ Ówczesne jednak plany rozszerzenia Warszawy, które mogłyby być przeprowadzone w do ..
godnych�'warunkach gospodarczych, spotykały się z oporem władz rosyjskich administracyjnych
i wojskowych. Obszar Warszawy, pomimo stale rosnącej liczby ludności, wtłoczony w pierścień
podwójnych fortów i obozów wojskowych, wbrew najżywotniejszym potrzebom ludności, powiększał
się bardzo wolno i bardzo nieznacznie. Ściśle mówiąc znaczne powiększenie obszaru miasta na ..
stąpiło w r. 1792, gdy po wieloletnich staraniach udało się Komitetowi Dobrego Porządku (Boni ..
Ordinis) przyłączyć do Starego Miasta - Nowe Miasto oraz kilkanaście Jurydyk, będących
w bezpośredniej styczności terenowej z miastem. Od tego czasu zdarzały się jedynie przyłączenia
poszczególnych mniejszych lub większych nieruchomości. Dopiero w 1889 r. na prawym brzegu
Wisły przyłączone zostały do Pragi przedmieścia Nowa .. Praga, części Targówka, Szmulowizna
i Kamionek, wskutek czego obszar Warszawy powiększył się o 18°6.
Mieszkańcy innych przedmieść, częściowo już nawet włączonych do miasta jak Wola, Czyste,
Ochota i Mokotów, niejednokrotnie ujawniali dążenia do przyłączenia się do Warszawy i korzy ..
stania z dobrodziejstw większego porządku, bezpieczeństwa, komunikacji i t. d. Jednakże dążenia
te, co jest niezmiernie charakterystyczne, spotykały się nietylko z niechęcią władz rosyjskich,
ale także i z przeciwdziałaniem ze strony tych, którym przyłączenie było nie na rękę. Do takich
oponentów należeli zwykle właściciele rzeźni podmiejskich, którzy przy małych nakładach cią ..
gnęli duże zyski nietyle ze swoich dzielnic, ile głównie z miasta. Magistrat m. Warszawy
sprawę przyłączenia przedmieść miał na widoku, gdy w 1894 r. z inicjatywy wydziału budowla ..
nego zarządził sporządzenie dokładnego planu okolic Warszawy i wyjednał sobie prawo wyzna ..
czenia linji regulacyjnych. W r. 1911 wydział budowlany wystąpił z propozycją rozpoczęcia prac
przygotowawczych, przedewszystkiem zaś sporządzenia planu regulacyjnego. Spotkało się to z od ..
mową wyższych władz rosyjskich.
Dopiero podczas wojny generał gubernator Engałyczew ze względów natury politycznej
zainteresował się sprawą stworzenia Wielkiej Warszawy i polecił Magistratowi zająć się nią.
Oczywiście warunki ówczesne były najmniej po temu sprzyjające. Zwrócono uwagę na brak planu
regulacyjnego i trudności związane z wykonaniem takiego planu w okresie wojennym. Engałyczew
zadecydował jednak, iż na ten cel kilka dni powinno wystarczyć. Wtedy to w kwietniu 1915 r.
b. prezydent miasta zwrócił się do Koła Architektów z propozycją wykonania szkicowego planu
regulacyjnego miasta. Koło Architektów podjęło się tego zadania i plan został przez komisję
Koła częściowo wykonany. Szybko następujące po sobie wypadki wojenne sprawę tę odsunęły.
Niemieckie władze okupacyjne, uchwaliwszy w celach administracyjnych podział powiatu
warszawskiego na okręgi miejski i wiejski, zaczęły naglić zarząd miasta do naj rychlejszego ozna ..
czenia granic okręgu miejskiego. Zarząd miejski przychylny był idei rozszerzenia granic miasta,
zresztą miasto jeszcze przed okupacją przy pomocy Komitetu Obywatelskiego rozciągnęło nadzór
sanitarny na wszelkie przyległe do Warszawy zaludnione okolice i ponosiło znaczne wydatki na
porządkowanie ulic, ścieków, na dostarczanie zdrowej wody, usuwanie nieczystości i t .. d.
Zarząd miasta zaprojektował określenie nowych granic miasta, oraz opracował przepisy,
które z jednej strony nie dopuszczały do bezładnego zabudowywania placów przy ulicach, zu ..
pełnie nieurządzonych, lub urządzonych w stopniu niedostatecznym, z drugiej strony nakładały
koszty urządzenia nowych ulic na osoby najwięcej w tem zainteresowane.
W dniu 8 kwietnia 1916 r. generał-gubernator v. Beseler ogłosił "Rozporządzenie dotyczące
rozszerzenia warszawskiego okręgu miejskiego i wykonania planu dla zabudowania miasta War ..
szawy", Rozporządzenie to, począwszy od dnia 1 kwietnia 1916 r. przyłączyło do m. Warszawy'
w całości gminy Mokotów i Czyste, część gmin Bródno, Młociny, Pruszków, Wawer i Wilanów,
ponadto zawierało szereg przepisow budowlanych odnośnie do nowoprzyłączonych przedmieść.
		

/page0008.djvu

			6
Magistrat na zasadzie uchwały z dnia 5 maja 1916 r. powołał komisję do przejęcia przedmieść
pod przewodnictwem adw. prz. p. Józefa Higersbergera. W dniu 27 maja 1916 r. na posiedzeniu
komisji zatwierdzono projekt kwestjonarjusza do wójtów gmin, co do aktywów i pasywów przy­
łączonych miejscowości, ponadto komisja wyznaczyła delegację złożoną z pp. Higersbergera,
Kryńskiego, Cz. Rudnickiego, Marcelego Jeżowskiego i Leona Supińskiego, której zadaniem by­
łoby sprawdzenie na gruncie granic wskazanych na planie i w razie potrzeby zaprojektowanie zmian.
Delegacja zaprojektowała zmiany granic, kieruląc się zasadą, aby linje graniczne w miarę
możności szły według naturalnych granic, jakiemi są szosy, drogi, rowy, miedze i nie przecinały
gruntów, stanowiących określoną hipoteczną i gospodarczą całość. W związku z tern przez biuro
pomiarów sporządzony został nowy plan oraz szczegółowy opis nowych granic i wykaz miejsco­
wości przyłączonych do miasta. Plan ten zatwierdzony został przez Magistrat dnia 27 czerwca
1916 r. 'J.J dniu 1 września 1916 r. naczelnik powiatu warszawskiego zawiadomił Magistrat, że
nie zgadza się na zatwierdzenie planu z powodu powiększenia terenu przyłączonych do miasta
przedmieść w gminach Bródno, Wawer i Młociny i zażądał nowego planu.
Na skutek tego delegacja w poprzednim składzie w dniu 19 września 1916 r. udała się
powtórnie do tych gmin i przy udziale wójtów gmin, delegatów przedmieść oraz geometrów za­
projektowała nowe granice z wyłączeniem zakwestjonowanych przestrzeni, aczkolwiek nowe gra­
nice w kilku miejscach nie odpowiadały przyjętym przez komisję zasadom. W pozostałych'
gminach granice nie były zmienione.
Zgodnie z dokonanemi zmianami sporządzony został przez biuro pomiarów nowy plan, oraz
nowy wykaz miejscowości i spis szczegółowy granic. Plan ten zatwierdzony został przez Ma­
gistrat w dniu 6 października 1916 r., zaś w dniu 10 lutego 1917 r. ogłoszony został w "Dzien­
niku Rozporządzeń dla Generał-Gubernatorstwa Warszawskiego ",
WYKAZ MIEJSCOWOŚCI PRZYŁĄCZONYCH W R. 1916.
Stos�wnie do powyższego rozporządzenia do Warszawy włączono:
z gminy Wilanów: folwark Siekierki, wieś Siekierki Duże, wieś Siekierki Małe, folwark
wieś Czerniaków, wieś i folwark Szopy Polskie, wieś z kolonją Szopy Niemieckie;
całą gminę Mokotów;
z gminy Pruszków: folwark i wieś Rakowiec z pogranicznemi gruntami wojskowo-Fiskalnerni,
kolonję Janków, kolonję Wyględów i część wsi Szczęśliwice,
gminę Czyste w całości, z wyłączeniem drobnego obszaru 10 morgów;
z gminy Młociny: część wschodnią pól wojskowych Powązki i Bielany z miejscowościami
Czarny Dwór i Powązkowski obóz wojskowy, miejscowość Powązki, wsie: Izabelin, Młociny, Bu­
raków Duży, Słodowiec i Kaskada, miejscowość Marymont, folwarki Grossów, Ruda Ewansa,
Ruda Mintera, Ruda Majoracka (z drobnym wyłączeniem), wieś Potok, Potocki Park, miejsco­
wości Czerwonka i Czerwona Gutnerówka
Na prawym brzegu Wisły przyłączono:
z gminy Bródno: teren forteczny Żerania, wieś i folwark Golędzinów, osadę Pelcowiznę
wraz ze stacją Praga, południową część folwarku Różopol wraz z przyległą kolonją do wsi Że­
rań, kolonję Ustronie, język piaskowy, należący do ław piaskowych folwarku Stefanówka przy
szosie fortecznej, osadę Nowe-Bródno i południowo zachodnią część gruntów pogranicznych,
cmentarz Ś-go Wincentego, cmentarz Żydowski, południową część terenu folwarku Bródno, po­
łudniową część osady Targówek, część terenu folwarku Szmulowizna i całą kolonję Utratę.
Z gminy Wawer: wieś Grochów Il-gi z florentynowem i Emiljanowem, wieś Kozia Górka, fol­
wark Grochów Il-gi i teren wsi Kawenczyn, folwark i wieś Grochów l-szy, wieś Saska Kępa,
Godawska Kępa, folwark Kamionek, wieś Godaw i południowa część łąk folwarku Gocławek,
wieś Górki Grochowskie i kolonja Witolin.
Przyłączony zatem teren, jak widać z powyższego, posiadał charakter wybitnie wiejski,
ogrodniczo-rolniczy.
		

/page0009.djvu

			7
PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY TERENÓW PRZYŁĄCZONYCH.
Rozszerzenie granic Warszawy nosiło na sobie wybitne piętno momentu dziejowego, w któ­
rym zostało dokonane. Czas wojenny nie był oczywiście odpowiedni dla dobrego zbadania te­
renu inkorporowanego.
W momencie przyłączenia nieznana była nawet liczba ludności dzielnic przyłączonych.
Dopiero na mocy uchwały Magistratu z dnia 22 kwietnia 1916 r. przeprowadzony w kilka mie­
sięcy po przyłączeniu, spis nieruchomości, mieszkań i ludności ujął w pewne ściślejsze daty stan
zagospodarowania, stosunki sanitarne, wyznaniowe oraz skupienie ludności na tych terenach.
Przyłączone terytorjum zajmowało łącznie 8210 ha, cały obszar miasta w dawnych gra­
nicach zajmował 3275 ha. Wisła w nowych granicach zajmuje 617 ha, cały zaś obszar Wiel­
kiej Warszawy zajmuje 12100 ha.
Przyłączone terytorjum zostało podzielone na 11 komisarjatów pierwotnie Milicji Miejskiej,
a nastepnie Policji Państwowej. Obszar tych komisarjatów przedstawiał się następująco:
Komisarjat XVI Mokotów
XVII Grochów
"
XVIII PeIcowizna .
XIX Koło-Budy .
XX Sielce
XXI Czerniaków-Siekierki
XXII Wola .
XXIII Czyste.
XXIV Targówek
XXV Nowe Bródno .
XXVI Powązki Marymont
1106 ha
1 722 "
406 "
183 "
560 "
1054 "
569 "
538 "
427 "
337 "
1 038 "
"
"
"
"
"
"
"
"
"
W 1920 r. zmieniono obszar okregów XXIV i XXV, obecnie okręg XXIV obejmuje 579 ha,
a XXV - 185 ha.
LUDNOŚĆ.
Ogólna ilość mieszkańców W. Warszawy w dn. 1.1-1917 r. wynosiła 847738, w tern przed­
mieścia przyłączone 109645, śródmieście - 738093. 1) Ludność przedmieść stanowiła zatem
około 1/7 ludności dawnej Warszawy.
Ludność przedmieść według komisarjatów.
Komisariaty I 1.1.1917 I.XII.1928 I Przyrost ludności
W. Warszawa.
847738
1087521
239783
Śródmieście
738093
898148
160055
Przedmieścia.
109645
189373
79728
XVI
19897
32178
XVII
5556
11 217
XVIIl
4795
7547
XIX
5598
8281
XX
7637
15056
XXI
2450
6362
XXII
17622
27058
XXIII
19596
24528
XXIV
8368
16444
XXV
6794
13551
XXVI
11 332
26504
Wodny
377
1)
Rocznik Wydziału Statystycznego 1916 r.
		

/page0010.djvu

			8
Zestawienie powyższe wskazuje, że okręgi te słabo były zaludnione. Na prawym brzegu
Wisły na cztery nowoutworzone komisarjaty tylko trzy wykazują liczbę ludności ponad 5 tysięcy,
na lewym brzegu na siedem komisarjatów zaledwie cztery liczą ponad 10, w żadnym jednak
liczba ludności nie dosięga 20000. Gęstość zaludnienia na przedmieściach ilustrują załączone
tablice.
Gęstość zaludnienia na 1 ha.
Rok Śródm:eście Przedmieścia
1917 236.4 12.6
1920 250.2 15.4
1925 257.3 18.3
1928 267.4 21.3
XVI
XVII
XVIIl
XIX
XX
XXL
XXII
XXIII
XXIV
XXV
XXVI
15.4
2.7
11.9
45.2
15.8
1.5
26.4
30.6
18.4
19.2
9.5
27.2
5.6
18.1
44.0
24.6
5.6
45.2
43.0
25.9
70.2
17.6
Średnia dla W. Warszawy na 1 ha.
w latach:
1917 72.9
1920 82.3
1925 86.4
1928 91.6
Liczba ludności na 1 ha
na przedmieściach przyłączonych
Komisarjaty I 1917 1928
Tereny przyłączone przewyższały znacznie rozległością dawne terytorjum miejskie, stąd
też i różnice w gęstości zaludnienia są bardzo znaczne. W r. 1916 w dawnej Warszawie na
1 ha przypadało średnio 244 osoby, w nowoprzyłączonych przedmieściach zaledwie 13 osób.
Odchylenia od ogólnej przeciętnej na 1 ha na przedmieściach były bardzo duże, przedmieścia
zachodnie, skupiające ludność robotniczą, częściowo uprzemysłowione i przyległe do najbar­
dziej uprzemysłowionych dzielnic miasta miały przeciętną na 1 ha siegającą 37 (Czyste),
mieszkańców, natomiast wiejskie i rolnicze okręgi XXI. (Siekierki), XVII (Grochów) skupiały
na 1 ha 2.3 do 3.2 mieszkańców.
W ciągu 12 lat t. j. do 1.1-1928 ludność przedmieść wzrosła do 175000. Ogólny przyrost
wynosi na przedmieściach przyłączonych 65356 osób. W tym samym okresie czasu ludność
śródmieścia podniosła się do 875 170. Przyrost wynosi 137086. Gdy więc ludność przedmieść
wzrosła do dnia 1.1-1928 r. o przeszło 60% to ludność dawnej Warszawy wzrosła w tym samym
okresie czasu o 18°b. Tempo przyrostu ludności na przedmieściach było zatem daleko szybsze,
niż w śródmieściu.
fakt ten przypisać należy przedewszystkiem racjonalnej polityce miasta w zakresie
zaprowadzenia na przedmieściach komunikacji tramwajowej, wodociągów, kanalizacji, sieci gazowej
oraz akcji budowlano - mieszkaniowej, dzięki czemu obszerne tereny przedmieść zostały udo­
stępnione dla ludności śródmiejskiej, która szczególnie w ostatnich czasach zaczęła się licznie
na przedmieściach osiedlać.
		

/page0011.djvu

			9
Wy Z N AN I E.
Pod względem wyznaniowym, na przedmieściach ma olbrzymią pr.lewagę ludność chrześć ..
jańska. Według spisu z 1916 r. przedmieścia przyłączone liczyły 95295 t. zn. 86,9% chrześćjan
i 14350 t. zn. 13,1 ° /0 innych wyznań a w tern żydów 14233 osób. Na dzień 1 stycznia 1928 r.
w okręgach od XVI do XXVI łącznie z komisarjatem wodnym liczono chrzęśćjan 162091 osób,
t. j. 92,6�, innych wyznań 12017 osób t. j. 7,4°6.
Procentowy stosunek ludności i wyznań niechrześćjańskich do chrześcijańskich spadł na
przedmieściach do połowy pierwotnej swej wysokości. Najwyższą cyfrę ludności żydowskiej
wykazały okręgi Czyste, Powązki. W 1916 r. okrąg XXIII (Czyste) liczył 3493, zaś w 1928 r.
2698 żydów, okrąg XXVI (Powązki) w 1916 r. liczył 2524, zaś w 1928 r. - 1 7 J 8 żydów.
Najniższa liczba ludności niechrześćjańskiej znajdowała się w okręgu XIX (Koło) - 227
osób, oraz w okręgu XXV (Bródno) - 310 osób.
Załączona tabela ilustruje zmiany wyznaniowe w dzielnicach przyłączonych.
Ludność przedmieść według wyznań.
Korniserjaty 1
Chrześćjanie 1_ Inne wyznania 1 Inne wyz=
1916 I 1928 1916 I 1928 �� r. 1928
XVI
17812
27990
2068
2123
7.1
XVII
4285
8766
1068
818
8.5
XVIII
3487
6237
1223
1 122
15.2
XIX
5370
7812
227
241
3.0
XX
6817
12881
421
886
6.4
XXI
2053
5066
397
861
14.5
XXII
15890
23930
1732
1 802
7.0
XXIII
16099
20410
3492
2698
11.7
XXIV
7998
14749
370
228
1.5
XXV
6480
12563
310
420
3.2
XXVI
8808
21310
2524
1 718
7.5
XVI-XXVII 95295 1162091 114233 I 12017 1 7.4
Procentowy stosunek ludności nechrześćjańskie]
w W. Warszawie, śródmieściu i na przedmieściach.
Rok
1191711920 119251
1.1.1928
W. Warszawa
41.0
34.6
32.5
30.4
Śródmieście.
44.9
38.4
36.6
34.9
Przedmieścia
13.3
10.3
9.2
7.4
PODZIAŁ LUDNOŚCI WEDŁUG ZAWODÓW l STANOWISKA SPOŁECZNEGO.
Przemysł zatrudnia zarówno w śródmieściu jak i na peryferjach dużą część ludności czynnej
zawodowo. Przedmieścia mają jednak wyższy niż w śródmieściu odsetek mieszkańców zatrud ..
nionych w przemyśle, a mianowicie, gdy na przedmieściach ludność pracująca w przemyśle
stanowi 36% to w śródmieściu 30%,
Drugą silniej obsadzoną grupę tworzą na przedmieściu zatrudnieni w rolnictwie, stanowią
oni 5%' gdy w śródmieściu analogiczny stosunek wynosi zaledwie 0,4%' Śródmieście posiada
natomiast daleko silniej niż przedmieścia obsadzone grupy handlu i ubezpieczeń, służby publicz­
nej, służby domowej i służby osobistej. Podział zawodowy wskazuje na jednostajność ludności
przedmieść i na dużo mniejsze niż w śródmieściu zróżniczkowanie zawodowe ludności.
Różnice pod względem struktury zawodowej i społecznej uwidocznia poniższa tabela:
		

/page0012.djvu

			10
Ludność Warszawy czynna zawodowo w/g stanowiska społecznego w ot na dzień 30.IX-1921 r.
Samodzielni
Pel sonel
i
Pomagający
-
pracowni-
:
Zatrudnia- I
Niez.atrud-
Robotnicy
członkowie
jący siły ro- I
niający sil
czy i nad-
rodzin
bocze ,
roboczych
zorczy
I
I
Komisarjaty I - XV
Śródmieście
4.83
21.54
20.25
50.76
262
Komisarje ty XVI -- XXVI
Przedmieścia.
1.9ł
13.92
8.67
73.41
2.76
Wielka przewaga ludności robotniczej, sięgająca 3/4. ogółu czynnych zawodowo, znikomy
odsetek przedsiębiorców, zatrudniających obce siły robocze i słabiej niż w śródmieściu obsa­
dzone grupy personelu pracowniczego oraz samodzielnych niezatrudniających obcych sił robo­
czych - oto cechy, które charakteryzują przedmieścia Warszawy.
W połączeniu z podziałem według zawodów przedmieścia określić można jako dzielnice
o słabo rozwiniętym handlu i rzemiosłach, zamieszkałe przez ludność niezamoźną, przeważnie
robotniczą - głównie robotników zatrudnionych w przemyśle.
LICZBA I RODZAJ BUDYNKÓW ORAZ MIESZKANIA NA TERENACH PRZYŁĄCZONYCH.
Przyłączone w 1916 r. terytorjum przewyższało blisko trzykrotnie powierzchnię zajmowaną
przez dawną Warszawę, a obecne śródmieście. Powiększonemu jednak terenowi bynajmniej nie
odpowiadał proporcjonalny wzrost nieruchomości. Gdy bowiem ogólna liczba nieruchomości na
dawnym terenie Warszawy wynosiła 7056 to liczba nieruchomości na terenach przyłączonych
wynosiła 4057, a zatem 57% tej ilości, jaką w 1916 r. posiadała dawna Warszawa a obecne
śródmieście.
Przedmieścia były bardzo luźno zabudowane. Gdy bowiem w śródmieściu jedna nierucho­
mość wypadała średnio na 0,46 ha, to przeciętnie na całym obszarze przyłączonego terytorjum
przypadała średnio jedna nieruchomość na 2,02 ha. Zasadniczą składową częścią materjału bu­
dynków było drzewo. Na ogólną ilość 12294 budynków gospodarczych, fabrycznych i mieszkal­
nych naliczono wówczas 9573 budynki drewniane, czyli 77,87% ogólnej ilości i tylko 2666 bu­
dynków murowanych lub betonowych co stanowi 21,2% ogólnej liczby budynków przedmieść
w r. 1916. Powyższy typ budowli na przedmieściach uwarunkowany był surowemi przepisami,
stosowanemi do terenów przyfortecznych, o czem wspominaliśmy powyżej.
Na ogólną ilość 4057 nieruchomości było na terenach przyłączonych 12294 budynków.
W tej liczbie 6905 czyli 56,16% było budynków mieszkalnych, gospodarczych - 5162 t. j. 41,99°&
i fabrycznych 227 czyli 1,85% ogólnej liczby budynków.
Z 6 905 budynków mieszkalnych na budynki drewniane przypadało 4914 czyli 71,16%, na
murowane 1918 czyli 27, 78�6 ogólnej liczby. Pokrycie dachów w przeważającej ilości stanowił
materjał łatwopalny a więc: papa, gonty i słoma w 78?&, pozatern w niewielkiej ilości blacha
i dachówka.
Co do wysokości domów mieszkalnych to znakomitą większość stanowiły budynki parte­
rowe. Ilość ich bowiem wynosiła 5423, łącznie zaś z budynkami jednopiętrowemi ilość ta wy ..
nosi 6412 t. zn. 93% ogólnej ilości domów mieszkalnych na przedmieściach. Ilość domów dwu­
trzy-czteropiętrowych i wyższych wynosiła ogółem 493.
Najwięcej parterowych domów posiadały okręgi Powązki-Marymont, Grochów, najmniej
Mokotów, ale nawet i w Mokotowie stanowiły one przeszło połowę wszystkich budynków mie­
szkalnych tego okręgu. Najwięcej budynków jednopiętrowych znajdowało się w okręgach Czyste
i Bródno, jednakże mniej niż 1/4 ogółu budynków mieszkalnych tych okręgów. Budynków dwu-
		

/page0013.djvu

			11
. ..
piętrowych i wyższych było najwięcej w Mokotowie i na Czystem. Domów trzypiętrowych naj­
więcej było na Mokotowie, na Czystem i na Woli. Domów czteropiętrowych naliczono wówczas 80,
wtem 61 na Mokotowie, na Woli 12, na Czystem 6. Ponad cztery piętra istniało domów tylko
12 i tylko w Mokotowie.
Ogólnie mówiąc domy typu większego, koszarowego znajdowały się niemal wyłącznie w Mo­
kotowie, na Czystem i na Woli, przyczem główna ilość w Mokotowie.
Zaludnienie nieruchomości mieszkalnych na przedmieściach w okresie spisu było bardzo
luźne, dane ze spisu w 1916 r. wykazują, że zaludnienie w przeważnej części nieruchomości
wynosiło od 1 do � O i 11 do 20 osób na jedną nieruchomość. Łączna ilość w ten sposób za­
mieszkanych nieruchomości stanowiła przeszło 3/5 ogółu nieruchomości mieszkalnych.
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TERENÓW PRZYŁĄCZONYCH.
Ogólną charakterystykę przyłączonych przedmieść ująć można w sposób następujący: na
przedmieściach przyłączonych znaczną ilość stanowią budynki gospodarcze, przy nikłej ilości
budynków fabrycznych. Drzewo jako materjał budowlany występuje w ogromnej przewadze, bu­
dynki murowane lub betonowe stanowią niewielki ułamek ogólnej liczby. Dominujący typ bu­
downictwa stanowią budynki parterowe, które łącznie z niewielkim odsetkiem budynków jedno ...
piętrowych nadają niemal jednobarwny charakter budowlany terenom przyłączonym.
Budynki czysto mieszkalne oraz gospodarczo i fabryczno-mieszkalne t. zn. takie, które sta­
nowią część budynku wystawionego jako dom mieszkalny, wprawdzie stanowią nieco więcej niż
połowę ogółu budynków, to jednak ze względu na to, że przewagę w nich stanowią budynki
o drobnych lokalach, w minimalnym stopniu mogą zaspokoić głód mieszkaniowy, który silnie
zacznie występować od r. 1919 i to tylko ludności biedniejszej.
Tak się przedstawiała sprawa pod względem mieszkaniowym. Jeżeli dodamy, że tereny
przyłączone nietylko nie posiadały wodociągów i kanalizacji, ale wogóle tego rodzaju urządze­
nia znajdowały się na poziomie pierwotnym, że istniejące drogi i ulice posiadały niemal wy­
łącznie charakter dróg gruntowych, że nietylko ulice ale i podwórza domów nie były zabruko­
wane, że przedmieścia przyłączone (poza kolejkami wąskotorowe mi) nie posiadały żadnej
komunikacji mechanicznej ze śródmieściem, że wreszcie nie było tam żadnych urządzeń
i instytucji miejskich, to zrozumiałe się staje, że tereny te znajdowały się na zupełnie pierwot­
nym stopniu kultury i że, co już było samo przez się zrozumiałem następstwem, śmiertelność
średnio wynosiła 21 na 1000, a w niektórych komisarjatach dochodziła do zawrotnej cyfry 27
na 1000.
Tereny przyłączone stanowiły jednak niezbędny warunek dalszego racjonalnego rozwoju
Warszawy, lecz wyzyskanie ich dla celów miejskich stanowiło zadanie do rozwiązania dla lat na ...
stępnych i z istoty rzeczy musiało pozostawać w ścisłym związku z opracowaniem planu regu­
lacyjnego miasta, sprawą zaprowadzenia tam komunikacji, kanalizacji, wodociągów, oświetlenia,
jednym słowem Zarząd Miasta musiał podjąć pracę od podstaw, która ze względu na nieza­
możność ludności przedmieść, niemal całym ciężarem spadnie na barki mieszkańców dawnej
Warszawy - obecnego śródmieścia.
Rezultaty tej akcji Magistratu w okresie od 1918 - 1928 r. podajemy w następnych roz­
działach.
		

/page0014.djvu

			Powiśle
Puławska do Wierzbna
Rakowiecka .
Grójecka do Okęcia .
Wolska do granic miasta
Bema.
Marymoncka
11 Listopada na Bródno
Grochowska do Gocławka
Czerniakowska do fortu Dąbrowskiego
Al. III-go Maja - Zieleniecka
Ząbkowska, Radzymińska, l\awęczyńska .
Razem
długości 3420 m.
2500 "
1400 "
5300 "
2820 "
700 "
5560 "
4385 "
5400 "
6082 "
3265 "
2760 "
44192 m.
II. Inwestycje miejskie na przedmieściach od 1918-1928 r.
T R A M W A J E.
Przed włączeniem do miasta przedmieścia nie posiadały zupełnie tramwajów elektrycz­
nych. W pewnym stopniu rolę tramwajów spełniały kolejki podmiejskie, które na terenach
miastach miały swoje przystanki. Kolejki te łączyły tylko niektóre punkty przedmieść z mia­
stem, nie mogły jednak obsłużyć i nie obsługiwały rozległych przedmieść. Oczywiście pod­
czas wojny mowy być nie mogło o rozszerzeniu komunikacji miejskiej na tereny przyłączone.
Władze okupacyjne zniszczyły miejską sieć tramwajową, rabując olbrzymie ilości niezbędnego
materjału i sprzętu technicznego.
Bezpośrednio po wojnie najważniejsze przedmieścia, a mianowicie: Czerniaków, Nowe
Bródno, Grochów i Marymont uzyskały narazie komunikację autobusową z centrum miasta,
która była likwidowana w miarę jak powstawały nowe linje tramwajowe. Od 1919 r. do 1928
powstały na przedmieściach następujące linjer
Cyfra powyższa dotyczy długości sieci tramwajowej na terenach przedmieść, nie odźwier­
ciadla jednak ogólnej długości nowej sieci, któr-ej budowa wywołana została koniecznością po­
wiązania komunikacji tramwajowej śródmieścia z przedmieściami i przedmieść wzajemnie ze
sobą. Sieć ta objęła ul. Śniadeckich, Al. Grójccką, Smoczą-Leszno, Gęsią do Okopowej, a dłu­
gość jej wynosi 4791 m. Ogólna zatem długość pobudowanej w związku z potrzebami przed­
mieść sieci tramwajowej wynosi 48883 m. W związku z tem, rozszerzono warsztaty, tabor i t. d.
		

/page0015.djvu

			13
Ogólny koszt tych robót inwestycyjnych od 1918 - 1928 r. wyniósł 39.163.000 zł.
Rozwój sieci tramwajowej, wywołany potrzebami przedmieść, charakteryzuje fakt, że gdy
do 1918 r. długość sieci wynosiła do 42 km., obecnie dochodzi do 90 km. W przeciągu 10 lat
pobudowano więc 48 km., t. j. 115°6 ogólnej długości sieci, jaką miasto posiadało w r. 1918.
WODOCIĄGI I KANALIZACJA.
Sprawa wodociągów i kanalizacji na przedmieściach przyłączonych przedstawiała się wręcz
tragicznie. Dokonany w 1916 r. spis wykazał, że zaledwie 5,22°& nieruchomości korzystało
z wodociągu miejskiego, 92,56�� ogółu nieruchomości pozbawione było wodociągów.
Najlepsze stosunkowo warunki posiadał okrąg XVI (Mokotów) gdzie 27,51 � nieruchomości
tego okręgu przyłączone było do sieci miejskiej, dalej okrąg XXII (Czyste), XXIII (Wola)
oraz XX (Sielce), gdzie ilość nieruchomości połączonych z miejską siecią wodociągową wyno­
siła od 6,45 do 7,72% ogółu nieruchomości tych okręgów.
W okręgach XVII (Grochów) XIX O	
			

/page0016.djvu

			- 14 -
Procentowa ilość nieruchomości Wielkiej Warszawy, połączonych z wo dociągaml i ka­
nalizacją, według spisu 1921 roku.
Komisarjat
Nierucho­
mości
nieskana­
lizowane
Korzy- 1 K Kanalizacja
stało orzy- Bez -I
d . stało ze C '
z wo 0- . d' wody Zupełna zęs-
ciągów I stu ru ciowa
--------------------�------�I ------�------: I
I - XIII
Śródmieście.
92.4
2.18
4.03
80.07
1.11
17.27
XIV _. XV
Praga
65.68
I
15.63
15.84
26.93
0.53
71.70
XVI - XXVI
Przedmieścia.
6.73
68.34
23.87
2.73
0.03
96.07
l - XXVI
W. Warszawa
58.30
28.07
1�.52
46.65
I
0.66
51.99
Z danych cyfrowych powyższej tabeli bije w oczy konieczność wielkich inwestycji wodo­
ciągowo-kanalizacyjnych nietylko jednak na terenach przyłączonych, ale także w okręgach daw­
nej Warszawy. Rozciągnięcie sieci wodociągowo-kanalizacyjnej na tereny przyłączone mogło się
odbywać tylko stopniowo. Nie należy bowiem zapominać, że stan urządzeń wodociągowych i ka­
nalizacyjnych po wojnie wymagał gruntownych i kosztownych rekonstrukcji, bez których nietylko
rozszerzenie sieci wodociągowo-kanalizacyjnej na przedmieścia przyłączone było niemożliwe,
ale nawet zaopatrzenie centrum Warszawy w dostateczną ilość wody znajdowało się pod zna­
kiem zapytania. Wodociągi i kanalizacja musiały się zatem rozwijać równocześnie i w śród­
mieściu i na terenach przyłączonych.
Higjena miast, technika życia wielkomiejskiego domagają się jaknajszerszego rozpowszech­
nienia wodociągów i kanalizacji, jednakże rozwój tych inwestycji nie może być dorywczy, musi
opierać się na zgóry opracowanym planie. i realizować się stopniowo w związku z całokształtem
potrzeb wielkiego miasta.
Program takich robót opracowany został w 1924 r. i zaakceptowany przez Magistrat.
Plan ten obejmuje najpotrzebniejsze, najbardziej pilne objekty, przedewszystkiem rozszerzenie
centralnych urządzeń, bez których nie jest możliwe dalsze rozszerzenie sieci wodociągowo-ka­
nalizacyjnej. Główny wysiłek miasta stosownie do opracowanego planu skierowany jest wła­
śnie na przedmieścia. Realizację tego planu od r. 1916 do 1928 włącznie ilustrują poniższe
tabele.
Rozwój sieci wodociągowej i kanaliz.acyjne] od 1916 do 1928.
Wielka Warszawa
Przedmieścia
kom. l-XXVI
kom. XVI- XXVI
----
--
-
Wodociągi
Kanalizacja
Wodociągi
Kanalizacja
m. b.
m. b.
m. b.
m. b.
I
1916
323000
207500
1928
434725
230916
-
I
-
Przyrost I 111 725
23416
102731
16383
		

/page0017.djvu

			•
XVI
11 297.08
3940.43
XVII
10899.32
470.50
XVIII
5515.22
XIX
4024.68
XX
7010.30
178.65
XXI
3005.29
XXII
9272.72
1128.67
XXIIl
7453.61
1 4.39.71
XXIV
6285.91
XXV
8527.23
XXVI
29940.26
9225.31
Razem
102731.62
16383.27
15
Długość SIeCI wodociągowej i kanalizacyjnej na
przedmieściach od 1916 - 1928 r. w m. b.
Komisarjat
Wodociągi I Kanalizacja
Ogólnie więc sieci wodociągowej przybyło na przedmieściach 102731 m. b., sieci kana­
lizacyjnej 16383 m. b. Z powyższego zestawienia dokładnie widać, iż w okresie lat 1916-1928
największą ilość robót wodociągowych i kanalizacyjnych wykonano głównie na przedmieściach.
W latach 1927 i 1928 wybudowano przeszło 60000 m. b. przewodów wodociągowych oraz
ułożono 8248 m. b. przewodów kanalizacyjnych. W tych więc dwóch ostatnich latach przepro­
wadzono 60% sieci wodociągowej i 51 % sieci kanalizacyjnej zbudowanej na przedmieściach od
1916 do 1928 r.
Koszt tych robót w poszczególnych latach począwszy od 1916 r. ilustruje załączona tabela
Wykaz sum wydatkowanych na inwestycje wodociągowe. kana­
lizacyjne na przedmieściach od 1 stycznia 1919 do 1 gru­
dnia 1928.
Okresy budżetowe I Wodociągi I Kanalizacja II Razem
1919
28069
78666
-
1920
4430
56511
-
1921
19872
57522
-
1922
13609
144425
-
1923
80054
269357
-
1924
146904
194 7:�8
-
192:5
742762
659955
-
1926
672958
2055265
-
I kw.
1927
82538
264 2�6
-
1927/28
704156
2854602
-
1928 do 1.XII
1 540907
3209371
-
Złotych . . . I 4036 259 I 9844648 1113 8BO 907
Ogółem więc koszt robót kanalizacyjnych i wodociągowych na przedmieściach wyniósł
13880907 Zł. W tym do l.1V 1927wy konano robót na sumę 5570871, zaś od l.1V 1927 do
1.XII 1928 na sumę 8 309 036 Z1'.
Powyżej przytoczone dane wskazują na coraz szybszy rozwój sieci wodociągowej i kanali­
zacyjnej na przedmieściach. Nie wyczerpują one jednak całokształtu robót prowadzonych na tym
terenie. W r. 1928 zakończono studia nad budową wodociągu dla Pragi i Gocławka. Zbudowana
dotychczas studnia próbna o wydajności pokrywającej w połowie zapotrzebowania wody Pragi,
staje się zaczątkiem wodociągu dla prawego brzegu Wisły. Systematyczne badania jakości i ilości
otrzymanej wody rozpoczęły się w połowie r. u. po ustawieniu aparatu odżeleźniającego.
		

/page0018.djvu

			16
Na szeroką skalę zapoczątkowane roboty kanalizacyjno .. wodociągowe mają zasadnicze
znaczenie dla podniesienia stanu zdrowotnego przodmieść. Kolektor na ul. Okopowej ma na celu
ujęcie ścieków z Woli, Czystego, Ochoty, wykończony kanał na ul. Puławskiej oraz kanał na
ul. Zajączkowskiej mają pierwszorzędne znaczenie dla odwodnienia dzielnicy Mokotowskiej. Dla
umożliwienia kanalizacji w dalszej połaci Żoliborza zapoczątkowano budowę stacji pomp kana ..
[owych przy ul. Potockiej.
ODWODNIENIE NIZINY WAWERSKIEJ.
Mówiąc o odwodnieniu a zatem i uzdrowotnieniu poszczególnych krańcowych dzielnic War ..
szawy, niepodobna pominąć milczeniem sprawy odwodnienia niziny Wewerskic]. Roboty znacznie
już posunięte naprzód a zapoczątkowane przy wydatnej pomocy finansowej i pod technicznym
kierownictwem Magistratu mają na celu odwodnienie terenów parku Skaryszewskiego i wysta ..
wowego, terenów Kamionka, Gocławia, Koziej Górki, Grochowskiej Górki, Grochowa i okolic przy ..
ległych. Ogółem będzie odwodnione 8000 ha, a mianowicie 1 000 ha w obrębie Wielkiej War ..
szawy i 7000 ha w miejscowościach bezpośrednio do Warszawy przyległych jak Kawęczyn,
Gocławek, Zastów, Anin, Miłosna, Zerżno, Zagość i przyległe.
W wydatkach na te roboty Magistrat repartycypuje w 'wysokości 40%. Ażeby ocenić rozmiar
przedsięwzięcia, przytoczyć należy, że projektuje się wykonanie kanałów i rowów ogółem długości
45 km., wykopów 300000 metrów sześciennych. Wykopano dotąd kanałów i rowów ogólnej dłu ..
gości 10 km., wykopów 50000 m. sześć., wałów 35000 m. sześć.
GAZ I ELEKTRYCZNOŚĆ.
Oświetlenie ulic i placów, a także połączenie z instalacją elektryczną i gazową nieruch o ..
mości było w r. 1916 dla całej Warszawy (dzisiejszego śródmieścia) niedostateczne a na przed ..
mieściach przyłączonych wprost znikome i rozplanowane przy tern w wysokim stopniu nierówno ..
miernie.
Co się zaś tyczy połączenia nieruchomości z instalacjami: elektryczną i gazową to ubóstwo
Warszawy pod tym właśnie względem występuje jeszcze jaskrawiej. Spis nieruchomości i mieszkań
Wielkiej Warszawy w r. 1921 słusznie podkreśla, że światło elektryczne i gazowe podobnie jak
wodociągi i kanalizacja stanowią do dziś przywilej okręgów zamożniejszych, że naj uboższe okręgi
śródmieścia HI, V, VI są wyjątkowo upośledzone pod względem wszystkich urządzeń domowych,
że wreszcie Praga jeszcze gorzej jest uposażona niż tamte okręgi, zaś świeżo przyłączone przed ..
rruescia nie korzystają prawie zupełnie z dobrodziejstw ogólno .. miejskich instalacji. Stan ten uwi­
docznia włączona tablica.
Procentowa ilość nieruchomości połączonych z instalacją
elektryczną i gazową według spisu z 1921 roku.
Komisarjaty I gaz i ele,�' I
elektrycz-
I
bez
trycznosc
ność
g a z
instalacji
I-XIII
49.31
9.66
23.99
1 t'.19
XIV -XV
12.14
7.92
23.34
55.65
XVI-XXVI
1.48
9.32
2.52
8628
l-XXVII
28.03
9.39
15.93
45.98
Z tabeli wynika, że 86,98� nieruchomości na przedmieściach przyłączonych zupełnie nie
korzystało z instalacji, czy to gazowych czy to elektrycznych. Zaznaczyć przy tem należy, że
chociaż procent nieruchomości połączonych z siecią elektryczną na przedmieściach, wynosił pra ..
wie tyle co w śródmieściu, a blisko o 2 t; przewyższa Pragę, to jednakże dotyczyło to tylko
ówczesnej dzielnicy Mokotowskiej i Wolskiej, które posiadały własną elektrownie. Inne natomiast
		

/page0019.djvu

			17
dzielnice korzystały ze światła elektrycznego i gazowego w stopniu znikomym, niektóre zaś jak
np. XVIII (Pelcowizna) nie posiadały wogóle ani instalacji gazowych, ani elektrycznych.
Rzecz zrozumiała, że w tych warunkach oświetlanie przedmieść przyłączonych, musiało się
odbywać przynajmniej w początkach w tempie powolniejszym, bowiem doprowadzenie światła do
odległych dzielnic musiało być poprzedzone szeregiem inwestycji gwarantujących normalną i ilo­
ściowo odpowiednią produkcję gazu i prądu elektrycznego, jak również inwestycjami, mającemi
na celu powiązanie dzielnic śródmiejskich, pozbawionych przewodów, z siecią gazową i elektryczną
i z dzielnicami krańcowemi.
Gwałtownych skoków wogóle tutaj być nie mogło, gdyż wszelkie inwestycje są wzajemnie
uwarunkowane. Dopiero przeprowadzenie szeregu inwestycji, odbudowanie i renowacja zniszczo­
nych przez okupantów i zu żytych przez długie nieodnawianie objektów umożliwiła szybkie za­
opatrzenie przedmieść w gaz i elektryczność.
Co do sieci gazowej na przedmieściach to rozwój jej faktycznie datuje się od chwili przy­
jęcia przez miasto zakładów gazowych t. z. od 1924 r. Do końca r. 1923 t. j. w okresie pozo­
stawania gazowni pod zarządem sądowym, na przedmieściach ułożono 1,678 m. b. przewodów.
Od 1924 r. datuje się szybki wzrost sieci gazowej, wynoszący za okres lat 5-ciu 81 077 m. b. przy
ogólnej sumie kosztów 1 883 700 Zł.
Załączone tablice zawierają szczegółowy wykaz wzrostu sieci gazowej na przedmieściach.
Przewody gazowe ułożone na przedmieściach od 1918 - 1928 r. w m. b.
Nadzór
sądowy
P o d
zarządem
miejskim
1924-1928
1918-1923
1924
1925
192j
1927
1928
1678
12178
18037
5144
17430
28077 /81 im m. b.
Ilość ułożonych przewodów gazowych i wydatki
poniesione od 1924 - 1928 r. na terenach przy­
łączonych.
Okręgi
Zł.
M. b.
Czerniaków
Sielce
Mokotów
Ochota
Wola.
Marymont
Pelcowizna
Nowe Bródno.
Targówek
Grochów
5860
4547
11668
10600
7492
18664
9559
5726
3190
3771
81077
16500
80700
256400
271 400
218200
429500
236300
110000
48000
69700
1883700
Z ogólnej tej sumy w ostatnich dwóch latach t. j. w r. 1927 i 1928 wybudowano 45507 m. b.
przewodów gazowych na przedmieściach co stanowi przesz ło 55� ogólnej ilości sieci wybudo­
wanej na tych terenach w okresie od 1918 -1928 r. Sieć gazowa prowadzona jest głównie na
ulicach nieoświetlonych elektrycznością. Konsumpcja gazu, w związku z rozwojem sieci gazowej
2
		

/page0020.djvu

			- 18 -
na krańcach miasta szybko wzrasta. W okresie budżetowym 1928/29 produkcja gazu jest wyższa
o 4000000 mS w porównaniu z r. 1927/28.
Odpowiednio do rozwoju sieci gazowej i elektrycznej wzrasta również szybko ilość nie­
ruchomości połączonych z siecią gazową i elektryczną. Gdy w roku 1921 (Dane spisu mieszkań
i nieruchomości) było na przedmieściach 9,32�b nieruchomości połączonych z siecią elektryczną
i 2,52% nieruchomości z siecią gazową, to w r. 1926 (Spis nieruchomości i mieszkań Wydziału
Zdrowia Magistratu) mieszkań połączonych z siecią elektryczną naliczono 24�t; z siecią gazową 10,7%.
Co do robót inwestycyjnych, w zakresie oświetlenia przedmieść, to obejmują one te tereny,
na których przewidywana jest budowa domów mieszkalnych, a następnie tereny poza granicami
miasta, gdzie położone są zakłady przemysłowe i letniska. I tutaj również obserwujemy
szybkie postępy. Gdy w 1925 r. długość ulic oświetlonych gazem na przedmieściach wyniosła
5830 m. b., to w r. 1928 wynosi 16 160 m. b.
Bardzo szybki jest równięż wzrost oświetlenia elektrycznego na przedmieściach. Poprzed­
nio już zaznaczyliśmy, że oprócz Mokotowa i Woli przedmieścia z oświetlenia elektrycznego
wogóle nie korzystały. Ten stan rzeczy uległ obecnie korzystnej zmianie. Inspekcja elektryczna
miejska rozciągnęła opiekę nad należytym i odpowiednio skierowanym rozwojem sieci elektrycz­
nej. Położono główny nacisk na rozwój sieci na przedmieściach. Ułożono linje magistralne
i częściowo rozdzielcze na Ochocie, Szczęśliwicach, Czystem, WoB, Kole, Powązkach, Kaska­
dzie, Marymoncie, Nowym Bródnie, Targówku, Utracie i na Grochowie. Ludność tych przed­
mieść ma obecnie zapewnioną dostawę prądu, tak dla oświetlenia lokali jak i dla celów prze­
mysłowych.
Wzrost oświetlenia elektrycznego na placach i ulicach przedmieść wykazuje poniższa tablica.
Place i ulice przedmieść oświetlone elektrycznością od 1918 r. - 1928 r.
I�UgOŚĆ ulic i placów
R. 1918 I R. 1928
I Ilość lamp
R. 1918 II/IV 1928 R.
W. Warszawa
I I
I I
I - XV •
170 klm.!)
847
3720
I - XXVI
30 klm.
90
2092
Śródmieście
Przedmieście
XV - XXVI
80
1 628
Pod względem więc oświetlenia elektrycznego ulic i placów przedmieścia szybkim krokiem
podążają za śródmieściem, tak co do długości ulic i placów oświetlonych elektrycznością, jak
też i pod względem ilości lamp na placach i ulicach. Długość placów i ulic oświetlonych elek­
trycznością w śródmieściu wynosi 90 klm., ogólna zaś ilość lamp elektrycznych - 2092. Na
przedmieściach przyłączonych ilość lamp w 1927 r. wynosiła 1364. Zaznaczyć przytem należy,
że w 1928 r. przybyło na przedmieściach 264 lampy, tak, że ogólna ilość lamp elektrycznych
na terenach przyłączonych wynosi obecnie 1628, na ogólną liczbę 3720 wykazanych dla W. War­
szawy na dzień 31.111.1928 r., długość placów i ulic oświetlonych elektrycznością wynosi 80 km.
1) Do końca 1928 r.
		

/page0021.djvu

			Rozmiesztżenie oświetlenia elektrycznego w poszczególnych dzielnicach przedmieść przed­
stawia się następująco:
Oświetlenie elektryczne ulic i placów na przedmieściach według dzielnic.
!tl
;;..
:s
r:::
-o
]._ i
__ c
�
S
N
::l
..:.::
Egą
.�
CO
.�� I
4)
..:.::0
:8
'O
s
O
Ol
I l ość
...r:::
I
4)
r::: 4) 'I
2
• s::
N E
4).,....
o
U
o
U
l-'-
!tl
Ul
'o
4)-0
ra';;..
N
..:.::
o
u
O
�
4)":'::
C
;;..
'OCI
s,o
Eł l-o
!tl �
O
l-
�
'O
N.� .
N
l-
O l-
O !tl
Ci)
:::
!tl
I:
I
O
I
o,
�
I
I U CI) i
U
E-
ZCO
Cl...I:
o:: �
I
164]
18 ;
17]331
l
2341
i
]
Latarń
266
27
225
86 I
260
1628
!
I
61
31
!
181
!
i
Ulic
33
1 I
5
181
21
I
7
I
16
126
I
I
I
JEZDNIE I CHODNIKI.
Olbrzymie tereny podmiejskie wymagały przeprowadzenia całego szeregu nowych ulic i za­
miany dróg już istniejących na ulice. Większość tych dróg stanowiły zwykłe drogi gruntowe,
niezabrukowane zupełnie, a kilka szos przecinających nowe tereny znajdowało się również w sta­
nie opłakanym. Tempo prac brukarskich początkowo słabe, ze względu na warunki wojenne,
i w dawnej Warszawie, jak i na terenach przyłączonych, zaczęło szybko wzrastać od 1921 r.
W ciągu okresu czasu od 1919 -- 31.111.1928 r. wybrukowano i przebrukowano blisko
1 180000 m.2 jezdni i chodników, z czego na śródmieście wypadło 458211 m." na przedmieścia
721 772 m."
Przedmieścia zatem były głównym terenem budowy nowych dróg, na przedmieściach wy­
konano blisko dwa razy tyle robót brukarskich niż w śródmieściu.
Powierzchnia ulic j placów zabrukowanych od 1919 - 1928 r. w m",
ulice i place
chodniki
�
�� --
�
W. Warszawa
876872
303111
-
Śródmieście
367699
90512
--
--
Przedmieścia
509 173
212599
Komisarjaty
I
XVI
93392
37261
XVlI
38209
17251
XVIII
8616
6401
XIX
1457
990
XX
86091
13728
XXI
26273
13444
XXII
51 944
10438
XXIII
15904
3002
XXIV
40767
26334
XXV
I
51386
35477
XXVI
95134
48267
Powyższe dane obejmują okres czasu od 1919 � do 31.1928 r. Do końca r. 1928 ułożono
nawierzchni na placach i ulicach, oraz chodnikach około 228000 m.?
Ogółem więc od 1919 do końca 1928 r. ułożono 949870 m." nawierzchni (place, ulice­
i chodniki) tylko na przedmieściach.
Odpowiednio od tego wzrastały szybko koszty robót brukarskich na przedmieściach, które
w ostatnich latach dosięgały połowy Ogółu kosztów na cele brukarskie, a obecnie. przekraczają 55°�
sumy preliminowanej na budowę nowych i ulepszenie istniejących bruków w W. Warszawie.
		

/page0022.djvu

			20
Wzrost kosztów robót brukarskich na przedmieściach ilustruje następująca tablica:
1918 1920 r. Zł. 226500
1921
1925
1924 "
1928 "
"
2644800
7565400
Zł. 10 436 700
W ostatnich dwóch latach t. j. 1927, 1928 wykonano ogółem robót brukarskich na przed­
mieściach o ogólnej powierzchni 406 150 m.2 na sumę 4921 400 Zł. t. z. około 43t robót bru­
k arskich wykonanych na przedmieściach od 1918 do 1928 r.
STRAŻ OGNIOWA.
Z pięciu oddziałów Straży Ogniowej jeden tylko znajduje się na prawym brzegu Wisły na
Pradze, pozostałe cztery rozlokowane są na lewym brzegu jednak wyłącznie w centrum miasta.
Znaczna odległość koszar Straży Ogniowej od krańców miasta z natury rzeczy powoduje duże
utrudnienia przy tłumieniu pożarów na przedmieściach, gdzie zabudowania w przeważającej
części składają się z materjału łatwopalnego o czem wspominaliśmy powyżej.
Do trudności, jakie Straż Ogniowa musi pokonywać na krańcach miasta, prócz braku wo­
dociągów, należy brak odpowiedniej sygnalizacji alarmowej, co powoduje, że zawiadomienia
o pożarach, przychodzą późno i pożary niezawsze dadzą się stłumić w zarodku.
Zawiadomienia o pożarach otrzymywane są przeważnie w drodze telefonicznej. Sieć tele­
foniczna nie wszędzie jednak dochodzi do krańców miasta. Do miejscowości rozbawionych tele­
fonów, lub gdzie telefony rozsiane są rzadko, należą Grochów II, Targówek, Marymont, N. Bródno
i miejscowości poza linję kolejową na Pradze, zabudowane przeważnie domami drewnianemi.
Niejednokrotnie miejsca pożaru na przedmieściach znajdowały się w odległości 2 km. od naj­
bliższego aparatu telefonicznego, co powodowało oczywiście znaczne opóźnienie w zawiadomieniu
o pożarze.
Aby choć w części temu zapobiec, Straż Ogniowa połączyła się szeregiem bezpośrednich
linji telefonicznych z krańcami miasta, a mianowicie: z Grochowem II z Ochotą, Czystem, Siel­
cami, Pelcowizną, Kołem, Mokotowem, Burakowem i Marymontem.
Oczywiście ułatwia to w znacznym stopniu akcję przeciwpożarową samej jednak sprawy
nie rozwiązuje. Z uwagi na charakter zabudowań przedmieść, na których w ostatnich dopiero
czasach powstają budowle z materjału ogniotrwałego, wybudowanie oddzielnych posterunków
okręgowych na przedmieściach ma zasadnicze znaczenie.
Powzięte w tej sprawie uchwały Rady Miejskiej z 1925 r. nie mogły być wykonane z po­
wodu braku odpowiednich na ten cel środków. Ostatnio dopiero przygotowano budowę gmachu
dla oddziału IV-go, wybudowano posterunek Straży Ogniowej na Annopolu, który będzie obsługiwał
nowoprzyłączone dzielnice na prawym brzegu Wisły, oraz przygotowano budowę posterunku na
Czerniakowskiej dla południowej dzielnicy Warszawy na lewym brzegu Wisły.
BUDOWNICTWO MIESZKALNE.
Scharakteryzowane powyżej warunki mieszkaniowe terenów przyłączonych wyraznie wska­
zują, że chociaż miasto zyskało rozległe i słabo zabudowane i zaludnione tereny, jednakże wy­
zyskanie ich dla celów mieszkalnych, dla celów odciążenia nadmiernego skupienia ludności
w śródmieściu, nie było narazie możliwe.
Niezależnie nawet od zupełnego braku na przedmieściach współczesnych urządzeń kultu­
ralnych, jak komunikacyjne, wodociągowe, kanalizacyjne i t. d., domy mieszkalne na przedmieściach
w tym stanie w jakim się znajdowały, dla celów szerszej polityki mieszkalnej prawie że się nie
nadawały.
Przytłaczająca ilość budynków mieszkalnych na przedmieściach - to przeważnie nędzne,
drewniane parterowe, jednoizbowe mieszkania, typu wiejskiego. Na ogólną ilość 29361 miesz ..
		

/page0023.djvu

			- 21
kań, wykazanych przy powszechnym spisie 1921 r., stwierdzono 17 456 mieszkań jednoizbowych
i 8589 dwuizbowych razem więc 26045 t. z. 88.8% mieszkań typu wiejskiego.
I tutaj więc stanęło przed gminą takie same zadanie, jak i we wszystkich innych dz iałach,
t. z. podjęcie pracy od podstaw. Nietylko bowiem chodziło o zabudowaniej ale i przebudowanie
przedmieść, aby w ten sposób przystosować je do celów mieszkalnych wielkiego miasta.
Rzecz oczywista, że stworzenie mieszkalnego ruchu budowlanego za jednym pociągnięciem
pióra, przez jedno "fiat" odbyć się nie mogło. Budownictwo wymagało olbrzymich kapitałów
płynnych, a tych w kraju, który przeżywał ostry kryzys gospodarczy, nie było. Zaprojektowana
i wniesiona do Sejmu w 1920 r. ustawa o rozbudowie miast, mająca zapewnić źródła finan­
sowe na cele budowlane, uchwalona została dopiero w 1925 r.
Powołanie do życia na zasadzie powyższej ustawy Komitetu Rozbudowy, jako organu mia­
sta, faktycznie umożliwiło znaczne wzmożenie i rozwinięcie ruchu budowlanego zarówno w śród­
mieściu jak i na przedmieściach. Wyniki cyfrowe akcji budowlanej od 1919 - 1928 r. zawiera
załączona tablica.
Izby mieszkalne zbudowane od 1919 - 1928 r.
1919
1928
I Przyrost I %
!
Śródmieście.
I
165080
181 036 !
15956
9.7
I
Przedmieścia
29361
39940
!
10579
36
Razem W. Warszawa
26535 :
Na ogólną ilość przeszło 26500 izb mieszkalnych, pobudowanych w okresie 1919-1928 r.
blisko 40% przypada na przedmieścia. Przyrost mieszkań na przedmieściach jest wyższy niż
w śródmieściu, gdy bowiem w śródmieściu w stosunku do liczby z 1919 r. przybyło 9.7% to na
przedmieściach przybyło 36%' Wogóle ciężar ruchu budowlanego zdecydowanie przesuwa się
na krańce miasta, obejmując tereny udostępnione przez celową politykę komunalną gminy.
Z powyższej liczby 26500 izb w latach 1927 i 1928 pobudowano 11 500 izb t. z. 45% ogólnej
liczby pobudowanych w okresie ubiegłego dziesięciolecia w W. Warszawie.
Powyższe dane nie ilustrują jednak całkowicie rozmiarów ruchu budowlano-mieszkalnego,
podjętego przy pośrednictwie Komitetu Rozbudowy m. st. Warszawy, dotyczą one bowiem izb,
których budowa została ukończona. Budownictwo jednakże trwa nieraz przez kilka sezonów
budowlanych i miarodajną wskazówkę ruchu budowlanego stanowią nietylko izby wybudowane
ale i znajdujące się w budowie. Pod tym względem niezmiernie interesujące są dane z Banku
Gospodarstwa Krajowego za okres czasu, dotyczący działania Komitetu Rozbudowy m. st. War­
szawy t. zn, od 1925 r.
Według danych B. Gospod. Kraj. ogólna ilość pobudowanych i znajdujących się w budowie
w Warszawie, przedstawia się następująco:
w r.
1925 -
5800
izb
"
1926 -
3700
"
"
1927
14600
"
"
1928
10600
"
Razem
34700
izb
Z liczby tej na lata 1927 i 1928 przypada 25200 t. j. przeszło 70%,
Ogólny koszt tych izb. ocenia B. Gospod. Krajowego na 232,6 milj. zł. dotychczasowy zaś
udział kredytów B. Gospod. Krajowego w kosztach finansowych budowli wynosi 101,5 milj. zł.
t. zn. 43,6%,
		

/page0024.djvu

			- 22
Mieszkania pobudowane we wlasnym zakresie przez Magistrat.
Na bliższą uwagę zasługuje budownictwo domów mieszkalnych prowadzone przez Magistrat
we własnym zakresie. Akcja ta podjęta być mogła dopiero wtedy, gdy miasto przeprowadziło
prace najpilniejsze w zakresie remontu budowli i urządzeń miejskich o charakterze użyteczności
publicznej, budownictwa szkolnego i t. p., bowiem zaniedbanie tych prac musiałoby sprowadzić
następstwa wprost katastrofalne.
Ustawa o rozbudowie miast nie przewiduje możności prowadzenia walki ze spekulacją
mieszkaniową, miasto zatem musiało podjąć równocześnie z akcją prywatną na własną rękę bu­
dowę przedewszystkiem tanich mieszkań dla warstw niezamożnych. W tym celu miasto zarezer­
wowało sobie część kontyngentu pożyczek, przeznaczonych na budowę domów mieszkalnych
w Warszawie i przystąpiło do budowy takich domów we własnym zakresie. Wyniki akcji Magi­
stratu przedstawiają się następująco-
Na Woli, Grochowie, na Annopolu pobudowano 15 domów drewnianych, 30 murowanych.
Ogółem 760 mieszkań jednoizbowych. Każde mieszkanie posiada oddzielne wejście, mały przed­
pokoik, izbę mieszkalną z kuchnią, spiżarnią i małą piwniczką.
Przy ul. Raszyńskiej, filtrowej pobudowano 2 domy, o 70 mieszkaniach 2, 3, 4-0 poko­
jowych dla pracowników miejskich.
Rozpoczęto budowę Kolonji domów przy Al. Wojska Polskiego na Żoliborzu. Projekt obej­
muje budowę 17 domów. Są to gmachy omieszkaniach jedno i dwu-pokojowych. Zastosowano
tu niektóre wzory przyjęte w budownictwie wiedeńskiem. Typ wzorowy mieszkania jednopoko­
jowego składa się z małego przedpokoju, z którego prowadzą 3 wejścia: do pokoju świetlicy,
do łazienki i do kuchni - pokoju z nyżą, mogącą pomieścić w razie potrzeby łóżko, dalej
znajduje się wmurowana szafa-kredens i druga nyża z właściwym przyrządem kuchennym i boi­
lerem zlewem z zimną i gorącą woda i dodatkowa szafa-spiżarka. Są to gmachy 3 piętrowe
o mieszkaniach jedno i dwupokojowych. Wykończono dwa gmachy, budowa trzeciego - dopro­
wadzona jest do II piętra. Kolonja ta obejmuje mieszkań dwuizbowych 436, trzyizbowych 212, po­
wyżej trzech izb - 43.
Budowa kolonji mieszkalnej Grochów przy ul. Podskarbińskiej poprowadzona została
w charakterze gmachów - hoteli. Składa się z kilku domów mniejszych i 3 wielkich gmachów­
hoteli i obejmuje 650 mieszkań jedno i dwuizbowych, zaopatrzonych w oświetlenie elektryczne.
Na każdym piętrze urządzone są ponadto wspólne łazienki oraz pralnie.
Celem umożliwienia kulturalnych rozrywek znajdują się tam wspólna sala - świetlica,
czytelnia, umożliwiające urządzanie przedstawień, odczytów, koncertów i t. p.
Zarezerwowane są również działki na urządzanie boisk sportowych.
Na Burakowie pobudował Magistrat 16 domów piętrowych z mansardami o typie angielskim
"cottages". Dom każdy obejmuje 4 mieszkania złożone z 3 do 6 izb, rozmieszczonych w róż­
nych poziomach, tak, że każda rodzina ma część domu od suteryn do strychu; kuchnie znajdują
się w suterenach. Do każdego mieszkania należy małe zabudowanie gospodarskie i część ogródka
odpowiednio odgrodzonego.
Do prac budowlanych Magistratu zaliczyć trzeba dalej domy mieszkalne, pobudowane przy
nowych gmachach szkolnych, a przeznaczone dla nauczycielstwa szkół powszechnych i zawodo­
wych. Domów tych pobudował Magistrat dotychczas 21 przy szkołach na ul.. Bema, Opaczew­
skiej, Czerniakowskiej, Narbutta, Rybaki, Otwockiej, Białołęckiej, Karolkowcj, Wolskiej, Solec,
Gdańskiej, Ząbkowskiej, św. Wincentego, Grochowskiej, Grójeckiej, Sołtyka, Waliców, pl. Pary­
sowskim, Nieporęckiej, Bonifraterskiej, Leszno, a niebawem wykończone zostaną trzy następne
przy ul. Leszno, Okopowej i Gostyńskiej. Mamy dalej wielkie gmachy mieszkalne dla pracow­
ników tramwajowych przy ul. Kawenczyńskiej i Kraszewskiego; dom Zarządu i personelu auto­
busów miejskich; domy dla starców przy ulicach Górczewskiej, Rynkowej, Wolskiej i Przebieg;
Zakład wychowawczy dla sierot przy ul. Płockiej, bursa dla terminatorów przy ulicy Żelaz­
nej i t. d.
		

/page0025.djvu

			- 23
Na zakończenie wspomruec Jeszcze wypada o 2-ch domach mieszkalnych, pobudowanych
przez Magistrat, a przeznaczonych dla lekarzy i innych funkcjonarjuszy miejskich, pracujących
na terenie miejskiego uzdrowiska dla chorych na gruźlicę w Otwocku.
Ogółem Magistrat w latach 1924-1928 we własnym zakresie pobudował 3630 izb miesz­
kalnych. Do tej liczby dochodzi 480 izb, których ukończenie przewidywane jest na r. 1929.
Omawiając budownictwo mieszkalne współczesne, niepodobna pominąć faktu, że wszystkie
nowowznoszone domy mieszkalne na przedmieściach budowane są w granicach zasięgu sieci
tramwajowej, w miarę możności natychmiast łączone z siecią wodociągową i kanalizacyjną i mają
zapewnioną możność korzystania z gazu i elektryczności. Są to mieszkania w znacznej ilości,
bowiem w 509� małe, obliczone na potrzeby małych rodzin.
SZKOLNICTWO POWSZECHNE.
Jak w całym szeregu innych dziedzin, tak i w dziedz inle oświaty poważne różnice istniały
pomiędzy przedmieściami a śródmieściem. Liczba analfabetów na przedmieściach była znacznie
wyższa niż w śródmieściu.
Stan ten od chwili przejęcia przedmieść przez zarząd miejski począł się zwolna poprawrac.
Powszechny jednak spis ludności z 1921 r. ujawnił jaskrawe różnice w stopniu wykształcenia
pomiędzy ludnością śródmieścia i przedmieść. Liczba analfabetów na przedmieściach, która w r. 1916
dochodziła do 25%' pozostała w okresie spisu wysoka, wynosiła bowiem 22,2%'
Stan oświaty na przedmieściach i w śródmieściach ilustrują załączone tablice oparta na
danych spisu z r. 1921.
Ludność w wieku lat 10 i wyżej według wykształcenia, według spisu z dn. 30.lX.1921 r.
Ludność w dniu
spisu
Nie umie­
jące czytać
analf.
Umiejętność
czytania nie­
wiadoma
669656
100.00
99522
100.00
Śródmieście
125105 198908 124976
18.7 29.7 18.7
22183
3.3
55103
8.2
97813
14.6
17512
2.6
28056
4.2
22110
22.2
3334
3.3
P r z e d m
e ś c i a
Od owego czasu w miarę stabilizowania się stosunków, na skutek wzmożonej akcji Magi­
stratu w zakresie oświaty zarówno elementarnej, jak też przed i pozaszkolne" stan rzeczy uległ
szybkiej poprawie.
Na ogólną ilość około 18.000 dzieci w wieku od lat 7 - 13 przedmieścia przyłączone po­
siadały w 1916 r. nie więcej niż kilkanaście izb szkolnych. W r. 1927 na tym samym terenie na
ogólną ilość 20000 dzieci w wieku szkolnym istnieje izb szkolnych w szkołach powszechnych
291. Dalsze lata przyniosły pod tym względem dalszą poprawę. Na rok 1928/9 oddziałów
szkolnych na przedmieściach jest 537 w tern w gmachach własnych 368 oddziałów, w gmachach
wynajętych 169, przy ogólnej ilości uczących się w nich dzieci 23072.
40860
41.4
6477
6.5
2283
2.3
741
0.7
8527
8.6
15179
15.3
		

/page0026.djvu

			24 -
Stan szkolnictwa powszechnego w chwili obecnej ilustrują załączone tablice.
Ilość oddziałów szkół powszechnych w śródmieściu i na przed­
mieściach w r. 1929/30.
Gmachy
Gmachy
własne
wynajęte_
Razem
Ilość
Ilość
oddziałów
oddziałów
W. Warszawa.
654
1104
1758
Śródmieście
286
935
1221
Przedmieścia
368
169
537
Ilość oddziałów szkół powszechnych na przedmieściach.
Gmachy własne
_�machy wynajęte
I
- -
-
I
Ilość
Ilość
Ilość
Ilość
oddziałów
I
dzieci
oddziałów
dzieci
Mokotów
50
2100
20
840
Sielce
39
1 638
32
1344
Ochota-Czyste.
69
2900
4
160
Wola.
92
3900
23
1 000
Koło-Budy
14
600
16
700
Powązki
w budowie
-
13
550
Marymont
17
700
9
360
Pelcowizna.
7
300
14
550
N owe-Bródno.
39
2000
6
Targówek
15
630
19
800
Grochów
26
1000
23
1 000
Razem
368
15768
169
7304
Porównanie ilości oddziałów szkół powszechnych w śródmieściu i na przedmieściach wypa­
da zdecydowanie na korzyść przedmieść. Gdy bowiem w śródmieściu 23�o/o izb szkolnych mie­
ściło się w gmachach własnych, zaś 76&°/0 w gmachach wynajętych, to odwrotnie ten stosu­
nek przedstawia się na przedmieściach, gdzie 68}O/u izb szkolnych mieści się w gmachach wła­
snych, a 31 lOlo w lokalach wynajętych.
Korzystny układ stosunków dla przedmieść jeszcze silniej uwydatnia się w porównaniu
z liczbą dzieci w wieku szkolnym.
Gdy na ogólną il03Ć dzieci w wieku szkolnym od lat 7-13 na śródmieścia (kom. I - XV)
przypada 84,41)10 to na przedmieścia przyłączone (kom. XVI-XXVI) - 15,6010 dzieci.
Budownictwo miejskich gmachów szkolnych, jak i wogóle budownictwo, skierowane zostało
na przedmieścia. Gdy \'J 1916 r. Warszawa odziedziczyła dwa gmachy szkół powszechnych
o ogólnej ilości 36 izb szkolnych, te obecnie posiada 31 własnych gmachów i budynków szkolnych,
pobudowanych z małerni wyjątkami prawie wyłącznie na przedmieściach.
W okresie od 1925 do 1928 r. wybudowano i oddano na przedmieściach do użytku szkol­
nictwa 8 gmachów szkolnych, wyposażonych we wszelkie zdobycze nowoczesnego szkolnictwa,
a mianowicie: przy ul. Karolkowej, Rybaki, Białołęckiej, Bema, Narbutta, Otwockiej, Grójeckiej,
Czerniakowskiej.
		

/page0027.djvu

			- 25
Poza klasami szkolnemi mamy tutaj cały szereg pracowni, służących do pogłębiania pro­
gramu szkolnego, jak specjalne gabinety: fizyczne, chemiczne z urządzeniami do ćwiczeń prak­
tycznych, gabinety martwej i żywej przyrody, bibljotekl, w niektórych gmachach gabinety meteo­
rologiczne a nawet astronomiczne. Dalej sale gimnastyczne, aule, sale śpiewu, rysunkowe i robót
ręcznych, lub zajęć pozaszkolnych, warsztatowe, sale do nauki gospodarstwa domowego wreszcie
boiska i urządzenia sportowe.
Szerokie uwzględnienie potrzeb higjeniczno-zdrowotnych znalazło swój wyraz w urządzeniu
gabinetów do badań lekarskich i dentystycznych, sal natryskowych z kranami z zimną i gorącą
wodą, z oddzielnemi szatniami. Przewidziane zostały również pomieszczenia na potrzeby samo­
rządu szkolnego t. j. dla kooperatyw uczniowskich, pokoje harcerskie i t. p.
Z punktu widzenia dalszego rozbudowania szkolnictwa powszechnego przedmieścia już
w chwili obecnej mogą pomieścić 114% dzieci, dla których powinnyby być zbudowane pomiesz­
czenia szkolne w r. 1935/36, według planu opracowanej sieci szkolnej, śródmieście natomiast
mogłoby pomieścić zaledwie 59?b przewidywanej na ten sam okres liczby dzieci.
Wszystkie przedmieścia uzyskały przedszkola i liczba ich jest w stosunku do liczby dziatwy
wyższa niż w śródmieści u.
Powyższe warunki, a więc większa ilość nowocześnie urządzonych szkół i przedszkoli
w stosunku do liczby dzieci umożliwia prowadzenie całokształtu akcji oświatowej na przed­
mieściach w szerokim zakresie i dogodniejszych warunkach, dzięki czemu poprzednio przez nas
wykazany wysoki procent analfabetów szybko spada.
Koszt inwestycji szkolnych na przedmieściach wykazują poniższe cyfry.
Wydatkowano na szkolnictwo na przedmieściach w latach:
1924 r.
Zł.
3841 304.46
1925 "
"
3894624.26
1926/27
r.
3651 948.79
1927/28 "
"
3981 957.06
1928/29 "
"
5898990.66
Razem Zł. 21 268825.23
W ostatnich dwóch latach 1927 i 1928 oddano do � użytku na przedmieściach 5 ostatnich
z ośmiu w. w. gmachów szkolnych o ogólnej ilości 117 oddziałów to jest przeszło 22% izb
szkolnych wybudowanych przez gminę od 1916 roku - 1928. Ostatnie dwa lata na cele in­
westycji szkolnych, z uwzględnieniem potrzeb najbardziej nowoczesnych, pochłonęły sumę
Zł. 9880947. Zaznaczyć przytem należy, że przy tych szkołach pobudowano równocześnie domy
mieszkalne dla nauczycielstwa.
BOISKA I URZĄDZENIA SPORTOWE. - PLANTACJE MIEJSKIE.
Omawiając działalność Magistratu w zakresie wychowawczym niepodobna pominąć tak waż­
nej dziedziny, jaką jest sport. I chociaż inwestycje sportowe mają znaczenie dla całej ludności
Warszawy, to jednak z urządzeń sportowych korzystać będzie przedewszystkiem ludność tych
terenów, na których są położone. Śmiało można powiedzieć, że prace miejskie w zakresie urzą­
dzeń sportowych i plantacji miejskich głównie się koncentrują na przedmieściach. Do ostatnich
czasów inicjatywa w dziedzinie sportu spoczywała w rękach poważniejszych klubów sportowych.
Rezultat pracy, pomimo wysiłków tych klubów, był jednak dość nikły. Brak środków materjal­
nych, brak zorganizowanego aparatu wykonawczego, brak fachowców z dziedziny budownictwa -
oto są przyczyny, że realizacja budowy boisk i innych urządzeń sportowych nie mogła się roz­
wijać w tempie pożądanym.
Magistrat dopomagał klubom sportowym, przydzielając im odpowiednie tereny pod boiska,
udzielając subwencji w postaci robocizny i t. p. Dzięki tej pomocy mogły wykończyć swoje
boiska Akademicki Związek Sportowy oraz klub robotniczy "Skrall•
		

/page0028.djvu

			- 26 -
Powołanie przez Prezydenta Miasta i pod jego przewodnictwem Komitetu dla spraw spor­
towych m. st. Warszawy sprawę tę znacznie popchnęło naprzód. Magistrat powziął w r. 1928
b. ważną decyzję, a mianowicie zgodził się zaciągnąć w B. G. Krajowego pożyczkę na budowę
boisk i urządzeń sportowych i powierzył tę budowę Wydziałowi Technicznemu.
Jak wykazuje praktyka, bardzo ważne znaczenie dla spopularyzowania sportu mają parki,
w których uwzględnione są urządzenia sportowe, to też Magistrat specjalną uwagę zwrócił w tym
właśnie kierunku.
W Parku Skaryszewskim w r. 1927 wybudowano boisko Akademickiego Związku Sporto­
wego z trybunami na 2500 osób, urządzono place termisowe na powierzchni 2780 m2 z 6 kor­
tami, urządzono boisko w nowoprzyłączonej części parku dla T -wa Gimnastycznego im. Grażyny
oraz korty termisowe dla pracowników samorządowych i Techników Polskich, urządzono boisko
dla dzieci na pow. 5800 m ',
W Parku Traugutta o ogólnej powierzchni 26 ha wykończone są roboty ziemne przy forcie Le­
gjonów od strony Wisły. Na terenie przyległym do parku urządzono boiska sportowe dla klubu
"Polonjill na powierzchni 25895 m", oraz dla klubu robotniczego "Skrall na pow. 33378 m",
Na Bateryjce-Wierzbno na pasie gruntów fortecznych Mokotów-Wierzbno długości 2800 m. b.
urządzane są zadrzewienia w formie skwerów, biegnących wzdłuż całej przestrzeni, oraz prowa­
dzone są roboty ziemne, uwzględniające urządzenie boisk i kortów tennisowych.
Place boiskowe i ogródki urządzane są również przy szkołach powszechnych, przy ulicach
dzielnic krańcowych, a więc na ul. Wolskiej, Gdańskiej na pl. Parysowskim, Karolkowej, Bia­
łołęckiej, Św. Wincentego na Moczydle, Żoliborzu, Okopowej i wielu innych.
W Parku Leśnym w Młocinach prowadzone są drogi jezdne i piesze, place do zabaw,
boiska sportowe i t. p. urządzenia niezbędne we spółczesnych parkach ludowych.
Do powyższych urządzeń doliczyć należy liczne skwery, ogrody jak np. przy Ośrodku
Zdrowia na Puławskiej o powierzchni 25700 m2 ogródki i t. p.
Prace przygotowawcze dla dwóch stadjonów a mianowicie stadjonu, reprezentacyjnego na
forcie Szczęśliwickim, oraz treningowego przy Al. Zielenieckiej rozpoczęto, przyczem roboty
miernicze niwelacyjne na terenie przy ul. Zielenieckiej zostały już wykonane.
WARUNKI ZDROWOTNE.
Warunki higjeniczno - sanitarne, w jakich znajdowały się przedmieścia w chwili przyłą­
czenia do miasta, były wprost fatalne. Drogi i ulice przeważnie gruntowe, w niektórych przedmie­
ściach bardzo wąskie, nie przekraczające nieraz 3 - 5 m. wzdłuż nich rozrzucone nieregularnie
niskie w ogromnej większości parterowe budynki drewniane, pokryte papą, gontami, rzadko bla­
chą lub dachówką, a często jak w okręgach XX - (Czerniaków - Siekierki) XXIII - (Grochów)­
słomą. W siedliskach tych 86.22% ogółu nieruchości ma podwórza niebrukowane, 96.38°h oby­
wa się bez kanalizacji, 92.56% pozbawiona jest wodociągów, 22.11 % nie posiada wody 7.32%
nieruchomości nie posiadało wogóle ustępów.
Już powyższe dane dobitnie charakteryzują zdrowotne warunki przedmieść. Silniej jeszcze
podkreśla zaniedbany stan przedmieść, rodzaj studni, od których zależy przecież jakość wody,
oraz liczba i rodzaj ustępów.
Z danych otrzymanych podczas spisu 1916 r. wynika, że 57.68% wszystkich studni na przed­
mieściach stanowiły studnie wykopane, zaś 42.32°� studnie wiercone. Co do miejsc ustępo­
wych, to ogromną przewagę bowiem 77.13% stanowią ustępy antysanitarne, opróżniane zwykłe­
mi beczkami przy pomocy czerpaków, oraz ustawione na gnojówkach.
Powyższe warunki, oraz ubóstwo ludności zamieszkującej wówczas przedmieścia z natury
\ rzeczy przyczyniać się musiało do wysokiej śmiertelności na przedmieściach. Zrozumiałe jest
		

/page0029.djvu

			27 -
wobec tego, że w ciągu okresu ubiegłego śmiertelność na przedmieściach była stale wyższa niż
w śródmieściu, co ilustruje załączona tablica.
Śmiertelność na 1 000.
Kornisarjaty
11920 11921 1192211923
19241 19251 1926 1 1927
19281)
I - XIII
19.6
14.3
14.3
13.6
13.4
13.0
13.5
13.4
XIV - XV
24.4
15.4
17.5
15.0
15.3
13.8
14.8
14.1
XVi - XXVI
21.3
19.0
19.5
15.4
17.0
16.8
15.8
17.2
Dopiero w ostatnich czasach zaznacza się fakt stopniowego, lecz systematycznego spadku
śmiertelności wogóle jak też i spadku śmiertelności dzieci w pierwszym roku życia. To samo
dotyczy i gruźlicy - tej choroby proletarjatu.
Śmiertelność na gruźlicę na 1 000.
Korniserjaty 11g20 11g21 1 19221 19231 1924 1 19251192611927 11928')
I - XIII
3.3
2.3
2.4
2.4
2.4
2.0
2.2
2.2
XIV -- XV
4.2
2.8
3.5
3.5
3.3
2.7
3.3
3.1
XVI - XXVI
3.7
3.1
3.2
3.3
3.4
3.2
3.1
3.5
Zapewne do poprawy stosunków zdrowotnych w znacznym stopniu przyczyniło się zakoń­
czenie okresu wojennego, ogólna stabilizacja warunków gospodarczych, poprawa sytuacji żywno­
ściowej, z drugiej jednak strony - niewątpliwa poprawa warunków otoczenia musiała również
oddziałać na spadek i stałą tendencję zniżkową śmiertelności na przedmieściach.
Powyżej już wskazaliśmy na fakt, że mieszkania budowane obecnie na przedmieściach są
przeciętnie większe niż w śródmieściu, wskazaliśmy również na wzrost zabrukowania ulic, ro­
zwój sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Jednocześnie z rozwojem sieci wodociągów i kanali­
zacji, jak wskazują dane z ostatniego spisu Wydziału Zdrowia Magistratu z r. 1926, wzrasta
ilość domów, które z tych urządzeń korzystają. Gdy w r. 1916 tylko 5.2°/0 domów na przed­
mieściach korzystało z wodociągu miejskiego to w r. 1919 edsetek ten wynosił 6.7, a w r. 1926
7.0. Wzrost odsetka domów połączonych z kanałami jest nieco szybszy: w r. 1916 było połą­
czone z kanalizacją 1.3%' w 1919-2.8%' w r. 1926 -- 7.8%' Niewątpliwie jest to postęp sto­
pniowy, stały lecz bardzo powolny i pozostaje daleko poza rozwojem miejskiej sieci kanaliza­
cyjnej i wodociągowej na przedmieściach. Od 1916 r. długość sieci wodociągowej wzrosła
blisko o 1/3, - sieci kanalizacyjnej blisko o 1/10 przyczem wzrost ten przypada niemal wyłącznie
na przedmieścia.
Wobec powyższych cyfr ilość domów przyłączonych do sieci wodociągowej i kanalizacyj­
nej jest niewspółmierna. Sądzić należy, że dekret Prezydenta Rzeczypospolitej o przymusie
przyłączenia domów do sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, zbyt powolny ten proces przyspie­
szy, a tern samem wpłynie na podniesienie się stanu sanitarnego przedmieść.
Oprócz powyższych czynników widoczny wpływ na uzdrowotnienie przedmieść wywiera dzia­
łalność Urzędów Sanitarnych Wydziału Zdrowia Magistratu. Działalność ich polega na poprawie­
niu warunków higjeny otoczenia (utrzymanie w czystości domów, podwórz, ulic, ustępów, śmiet­
ników, placów, targowisk, bazarów, i t. p.) na dozorze nad sprzedażą artykułów spożywczych
wytwórniami artykułów przemysłu żywnościowego, na walce z chorobami [zakaźnemi,
1) Brak danych (materjał w toku opracowywania).
		

/page0030.djvu

			28
Rok 1925 może być traktowany jako przełomowy w działalności Wydziału Zdrowia, który
akcję zapobiegawczą znacznie rozszerzył i skierował na nowe zupełnie tory przez pobudowanie
i otwarcie Ośrodków Zdrowia. Z 7 Ośrodków Zdrowia, 6 znajduje się na krańcowych dzielnicach
a mianowicie: na Puławskiej Nr. 91 dla okręgów Nokotowa, Sielc, Czerniakowa, na Szczęśliwi c­
kiej, dla Czystego i Ochoty, na Spokojnej 15, na krańcach kom. V i dla stycznego z nim okręgu
Koło-Budy, na Mdrymonckiej Nr. 5 dla Powązek i Marymontu, na Siedzibnej dla Nowego Bródna
i Pelcowizny, na Grochowskiej Nr. 36 dla okręgu XV Praskiego i Grochowa.
Zadaniem Ośrodków Zdrowia, prócz zwykłej pracy urzędu sanitarnego, jest prowadzenie
szeregu przychodni jak: przeciwgruźlicze, przeciwalkocholiczne, przeciwjagliczne, poradnie dla ma­
tek i dzieci, gabinety dentystyczne. Udostępiając w ten sposób fachową pomoc lekarską ludności
niezamożnej przez wczesne rozpoznanie choroby, umożliwiona została walka z całym szeregiem
chorób społecznych. "Ośrodki Zdrowia ff nie ograniczają się do udzielania porad lecz badają warunki
domowe chorych, ich otoczenia, rozciągają opiekę nad matką ciężarną i dzieckiem w domu, po­
uczają otoczenie chorych, jak ustrzedz się od zarażenia i prowadzą propagandę zasad higjeny.
Jak wielkie znaczenie, jako rozsadnik kultury, ma Ośrodek Zdrowia szczególniej na przedmieściach,
łatwo zrozumieć, jeżeli się weźmię pod uwagę, że przedmieścia zamieszkuje przeważnie ludność
niezamożna, że według spisu 1921 r. przedmieścia liczyły 22% analfabetów i że wogóle ludność
uboższa odnosiła się do wszelkich zabiegów i wskazań higjenicznych z dużą nieufnością.
Dzisiaj ten stan rzeczy został przełamany. Dowodem tego jest wzrastająca liczba porad
w Ośrodkach Zdrowia, która w 1926 wynosiła 42268, w 1927- 91 124, zaś w 1928 r. tę ostatnią
cyfrę znacznie przekracza. Ludność obecnie sama domaga się otwarcia nowych Ośrodków Zdro­
Will. Równocześnie wzrasta liczba poradni przy ośrodkach, których w 1926 r. było 23, w 1927-
32, 1928 - 94. Znamiennym dowodem, że zasady higjeny coraz bardziej przyjmują się wśród
ludności, jest fakt, że lekarze sanitarni spotykają coraz mniej przeszkód przy wydawaniu lub wy­
konywaniu zarządzeń zapobiegawczych. Zmniejsza się również znacznie liczba protokółów kar ..
nych, pomimo wzrostu liczby oględzin sanitarnych.
Ogólna poprawa warunków gospodarczych, dalej poprawa warunków otoczenia, a więc wzrost
ilości lepszych mieszkań, budowa wodociągów i kanalizecji, roboty odwadniające podmiejskie te­
reny zimne i wilgotne, budowa jezdni, chodników i t. d. przy wydatnej działalności Urzędów
Sanitarnych i Ośrodków Zdrowia, w rezultacie wydała efekt, że spadek śmiertelności zaznacza
się we wszystkich niemal okręgach przedmieść. Śmiertelność jest jeszcze wysoka, waha się
w poszczególnych okręgach od 13,4do 18,6 na 1 000, jednakże tendencja zniżkowa jest zupełnie
wyraźna i to nietylko w porównaniu z okresem lat 1920/21 lecz także w porównaniu z okresem,
który można uznać za okres stabilizacji warunków w Polsce - z rokiem 1924.
Załączona tabela statystyczna fakt ten dowodnie ilustruje.
Śmiertelność na przedmieściach na 1 000.
Kornisarjaty
11920 11921 119221192311924119251192611921
1928�)
XVI
12.9
10.2
9.3
8.9
13.6
15.1
15.6
15.8
XVII
26.9
19.3
21.2
182
18.7
17.8
17.9
16.4
XVIlI
24.8
16.9
18.9
14.6
19.3
19.5
10.7
134
XIX
32.5
22.0
27.7
24.2
19.0
20.6
17.6
16.7
XX {
23.7
22.3
21.1
18.0
19.9
20.9
19.8
18.6
XXI
15.2
10.5
16.1
14.7
XXII
26.2
19.8
23.7
17.2
19.1
18.9
16.8
18.6
XXIII
22.3
20.9
20.3
17.3
17.4
16.6
15.7
17.5
XXIV
27.6
22.1
24.9
19.4
20.2
20.3
19.2
17.4
XXV
25.1
18.7
16.0
15.8
17.3
16.3
14.3
17.2
XXVI
36.1
30.1
32.3
9.21)
10.91)
10.21)
10,41)
18.4
1) Spadek śmiertelności z powodu likwidacji punktu reewakuacyjnego .,Etap Powązki" jak również braku
danych z cmentarza wojskowego.
2) Brak danych (rnaterjał W toku do opracowywania).
		

/page0031.djvu

			III. Zestawienie ważniejszych inwestycji, wykonanych
na przedmieściach od 1918 do 1928 r.
Niezwykle interesujące jest zestawienie i porównanie ogólnego przyrostu inwestycji w Vol. War�
szawie i na przedmieściach. Poniżej załączona tablica podaje w 3�ch rubrykach ogólny przyrost
dokonanych prac dla Wielkiej Warszawy w latach 1918-1928, przyrost w tym samym okresie
na przedmieściach i wreszcie 3�cia rubryka ilustruje oddzielnie przyrost w latach 1927 i 1928.
Zestawienie cyfrowe inwestycji na przedmieściach w latach 1918 - 1928.
Ogólny przyrost Przyrost na przedmieściach
w W. Warszawie
Ogółem I
od 1918 r. do I
1928 r.
Od 1918 r. do
końca 1928 r.
W latach
1927 i 1928
Lokali
26535
10579
6518
Długość
sieci
tramwajowej
48 klm.
44192 klm.
3460 klm.
"
"
wodociągowej.
111725 m. b.*)
102731
m. b.
60000
m.
b.
"
"
kanalizacyjnej.
23416 m. b.*)
16383 m. b.
8248
m.
b.
"
"
gazowej.
100 klrn.
82775 m. b.
45507 m. b.
ulic
oświetlanych lampami gazowe mi.
16160 m. b.
16160 m. b.
8700 m. b.
"
"
oswietlanych elektrycznością .
140 klm.
80 klm.
14 klm.
Zabrukowane place, ulice i chodniki.
1 500000 m."
949870 m.?
406150 m.?
Gmachów szkół powszechnych .
29
23
5
Oddziałów szkół powszechnych.
895
537
117
Ośrodków zdrowia
7
6
3
Porównanie dwóch pierwszych rubryk dobitnie wskazuje, że cały rozpęd inwestycyj skie­
rowany był głównie na przedmieścia. Wyraźnie fakt ten występuje przy porównaniu sumy po­
szczególnych inwestycyj na przedmieściach w stosunku do ogolnego przyrostu w V/o Wars zawie
w analogicznych działach gospodarki miejskiej.
I tak z ogólnej ilości wybudowanych w 1918-1928 izb mieszkalnych na przedmieścia przy­
pada-400/0, sieci tramwajowej 92%' sieci wodociągowej-91 0/0' sieci kanalizacyjnej -70%' sieci
f.) Dane od 1916 r. do 31/IX-1928 r.
		

/page0032.djvu

			- �o -
przewodów gazowych - 83%' nowoułożonych bruków i chodników na placach i ulicach 6:3 -t;
długość oświetlonych elektrycznością ulic i placów 57%. To samo można powiedzieć o oświetleniu
gazowem.
Do powyższych inwestycyj dochodzi wyłącznie niemal na przedmieściach podjęte budow­
nictwo nowych szkół (60(t oddziałów), ośrodków zdrowia, budowa i rozmieszczenie posterunków
Straży Ogniowej budowa parków, ogrodów, boisk i urządzeń sportowych it. p.
W trzeciej rubryce powyższego zestawienia podajemy, wyodrębnione z ogólnej sumy, rezul­
taty prac inwestycyjnych w dwóch ostatnich latach, t. zn. w 1927 i 1928 r. Jest to okres względnej
stabilizacji stosunków gospodarczych, dzięki czemu inicjatywa władz miejskich mogła się roz- t
winąć w znacznie wyższym niż poprzednio stopniu i rezultaty prac, dokonanych na przedmieś-
ciach w tych właśnie latach, są też znacznie pomyślniejsze.
Dotyczy to przedewszystkiem budownictwa mieszkalnego, rozwoju sieci kanalizacyjnej,
gazowej, zabrukowania ulic i placów. W zakresie budownictwa mieszkalnego rezultat wynosi
blisko 62%' w zakresie rozwoju sieci gazowej około 55%, sieci wodociągowej 600/uI kana­
lizacji 50%, w zakresie budowy własnych gmachów (izb) szkolnych przeszło 22% zabrukowanych
placów i ulic 43% ogólnej ilości prac inwestycyjnych, dokonanych na przedmieściach od
1916-1928 r.
Korzystnie się układały również dwa ostatnie lata i w pozostałych działach inwestycyj
miejskich dla przedmieść, co uwidocznia zestawienie cyfrowe.
Z powyższego zestawienia wynika, że w najważniejszych działach inwestycji miejskich po­
łowa ogólnej ilości dokonanych w ubiegłym dziesięcioleciu na przedmieściach robót przypadła
na lata 1927 i 1928 r.
		

/page0033.djvu

			IV. Dalsze zamierzenia inwestycyjne na przedmieściach.
Powyżej streszczone rezultaty działalności Zarządu Miasta na przedmieściach bynajmniej
nie wyczerpują zakresu niezbędnych jeszcze do wykonania tam prac. Dotychczas przeprowadzone
roboty mają charakter niejako pionierski na terenach pod względem urządzeń miejskich całko­
wicie zapuszczonych i zaniedbanych.
Pomimo wielkiego wysiłku inwestycyjnego miasta, ogrom pracy na terenach przyłączonych
jest jeszcze olbrzymi. Zapoczątkowane prace stanowią zatem niejako podstawę działalności, bez
której niemożliwe byłoby i pogłębienie i stopniowe rozprowadzenie inwestycji w pożądanym kie­
runku i zakresie.
Ogólna linja polityki komunalnej została wytknięta w opracowanym przez zarząd miejski
planie regulacyjnym. W ramach tego planu z kolei rozwinąć będą mogły gospodarkę wydziały
miejskie, które ze swej strony opracowały i dostosowały programy działalności do wskazanego
przez plan regulacyjny celu. Programy tych prac we wszystkich działach gospodarki zostały
opracowane i obliczone na wiele lat naprzód, dzięki czemu raz na zawsze wyłączona jest
możność jakichkolwiek dowolnych poczynań gospodarczo - komunalnych, które to poczynania
w ubiegłych dziesiątkach lat zdołały gruntownie spaczyć naturalny kierunek rozwoju miasta.
Poniżej podajemy zamierzenia inwestycyjne miasta na okres najbliższy, według poszcze ..
gólnych działów gospodarki miejskiej.
TRAMWAJE MIEJSKIE.
Przeszło 48 klm. nowej sieci tramwajowej powiązało odległe peryferja Warszawy ze śród ..
mieściem. co oczywiście pozwoliło na znaczne wzmożenie frekwencji w tramwajach, która
w miarę zabudowywania się przedmieść, coraz bardziej wzrasta i wzrastać będzie. Wzrost
frekwencji tramwajowej w Warszawie szybszy jest niż zagranicą, gdy bowiem w Warszawie
w porównaniu z październikiem 1923 r. frekwencja w tymże miesiącu 1928 r. wzrosła o 20%,
to średnio wzrost frekwencji dla dużych miast zagranicznych wynosił 3%,
W związku z przeprowadzeniem linji tramwajowych na peryferje miasta, stało się niezbędne
powiększenie taboru, powiększenie urządzen dla utrzymania taboru, jak również zaopatrzenie
zwiększonego ruchu w energję elektryczną. Jednakże bez odpowiedniego dostosowania do tego
remiz, warsztatów, oraz całego szeregu inwestycyj technicznych - o sprawnym funkcjonowaniu
komunikacji i normalnym stałym utrzymaniu ruchu pomiędzy śródmieściem i peryferjami, mowy
być nie może.
Preliminowany budżet na okres 1929/30 przewiduje właśnie na te cele kwotę 7360000 Zł.
Z kwoty powyższej przewidywana jest budowa remizy, oraz budowa odpowiedniej części budynku
stacyjnego przy remizie na Rakowcu, budowa warsztatów na Woli, budowa nowego domu sta­
cyjnego przy remizie na Woli, odpowiednie rozszerzenie warsztatów, a w związku z tern cały
szereg niezbędnych inwestycyj technicznych, dalej kupno 110 wagonów, w tym 60 motorowych,
		

/page0034.djvu

			40 przyczepnych i 10 letnich. W dalszej kolejności przewidziane są inwestycje na ogólną sumę
16150000 Zł. obejmujące w zdecydowanie przeważającym stopniu inwestycje na przedmieściach,
jak ułożenie nowego toru pojedyńczego i drugiego toru na ulicach, na których tor pojedyńczy
już egzystuje, kupno 200 wozów w tym 120 motorowych z urządzeniem elektrycznem i cały
szereg urządzeń technicznych niezbędnych przy rozszerzeniu i wzmożeniu się komunikacji pod­
miejskiej.
Dyrekcja tramwajów miejskich ustaliła kolejność budowy nowych linji, a mianowicie: 1) no­
wa magistrala z południa na północ w celu ominięcia ul. Marszałkowskiej, pójdzie ulicami: od
pl. Zbawiciela przez Nowowiejską do Politechniki, Topolową i Chałubińskiego, tam połączy się
z istniejącą linją w al. Jerozolimskich, dalej przez przejazd kolejowy na Towarowej, który ma
być ukończony na jesieni, przez ul. Towarową, pl. Kercelego, Okopową do Powązkowskiej, 2) Po­
wązkowska przez przejazd kolejowy, do miasteczka Powązki, gdzie przez ul. Włościańską po­
łączy się z torami tramwajowemi na ul. Potockiej, zyskując połączenie z linją Marymoncką,
3) odcinek ul. Leszno między Żelazną i Młynarską, 4) Młynarska od rogu Górczewskiej do
cmentarza ewangelickiego na ul. Obozowej, 5) Św. Wincentego od wschodniej bramy cmenta­
rza, 6) ul. Ziemowita i Namiestnikowska na Targówku, 7) z placu Unji Lubelskiej przez nowo­
budującą się ulicę na Belwederską przez Chełmską do Czerniakowskiej. Program obejmuje bu­
dowę około 30 km. torów i. z. doprowadzenie sieci do 120 km.
Główny nacisk dyrekcja kładzie na wybudowanie pierwszej linji ze względu na konieczność
odciążenia ul. Marszałkowskiej.
WODOCIĄGI I KANALIZACJA.
Poprzednio już wskaliśmy na stopniowy lecz stały wzrost rozwoju sieci kanalizacyjnej
i wodociągowej na przedmieściach. Główny wysiłek gminy skierowany był pod tym względem
na przedmieścia i za okres dziesięciolecia wzrost liczby domów połączonych z wodociągami
wynosi 27.5%, wzrost liczby domów połączonych z kanałami wynosi 10.3°b.
Jakkolwiek jeszcze bardzo wiele pozostaje do zrobienia na krańcach miasta w zakresie
budowy wodociągów a zwłaszcza kanalizacji, to jednak obecnie już trzeba położyć główny nacisk
na wzmocnienie Stacji filtrów - tego serca przedsiębiorstwa, aby mogło zasilać normalnie
najodleglejsze nawet arterje wodociągowe. Preliminarz na r. 1929/30 przewiduje na ten cel
sumę Zł. 3 382 000, a w niej odpowiednie kwoty na powiększenie wydajności Stacji Filtrów do
175000 m 3 na dobę, układanie dalszych przewodów wodociągów i związane z tern inwestycje.
Dalsze zamiarzania przewidują układanie przewodów wodociągowych na długości około 60 klm.,
budowę magistrali wodociągowych, budowę wodociągu dla Pragi, dalszą budowę Stacji Próbnej
Wodomierzy i szereg innych z tym związanych urządzeń, wynikających z rozszerzenia terenu
sieci wodociągowej.
Z dziedziny kanalizacji na okres najbliższy przewidziana jest dalsza budowa kolektora na
Wolskiej od Płockie], w kierunku kolei Obwodowej, budowa kanałów na żądanie właścicieli
nieruchomości.
Pozatern przewiduje się: budowę kolektorów i kanałów murowanych na długości 19540 m.,
budowę stacji oczyszczania ścieków na Bielanach, budowę kanałów drugorzędnych i studzien
ulicznych oraz szeregu innych.
Przy omawianiu zamierzeń inwestycyjnych kanalizacyjnych. niepodobna nie zwrócić uwagi
na fakt, że 1 600 posesji w m. st. Warszawie, pomimo, iż są położone przy ulicach skanalizo­
wanych, dotychczas nie zostały przez właścicieli nieruchomości włączone do sieci kanalizacyjnej.
Temu stanowi rzeczy będzie położony kres, bowiem Nagistrat, opierając się na rozporządzeniu
Prezydenta Rzplitej o przymusie kanalizacyjno-wodociągowym, opracował przepisy zobowiązujące
właścicieli do włączenia posesji do sieci w terminie, zależnie od dzielnicy, jedno, dwu i trzy­
letnim. Każda nowa posesja musi być włączona do sieci już podczas budowy.
I
!
		

/page0035.djvu

			- 3.3 -
. ROZSZERZENIE ZASIĘGU SIECI GAZOWEJ.
Powiększona w ciągu ostatnich kilku lat sieć podziemnych przewodów do gazu, d otarła
obecnie do krańców granic Warszawy, zasilając przedmieścia: Mokotów, Ochotę, Sielce, Czer­
niaków, Wolę, Powązki, Marymont, Pelcowiznę, Nowe - Bródno, Targówek, Grochów, Saską-Kępę
i Okęcie, co oczywiście pociągnęło za sobą wyższą znacznie konsumpcję gazu.
Szybki wzrost konsumpcji gazu zarówno przez ludność jak i zakłady przemysłowe z na­
tury rzeczy zmusza do dalszych inwestycji, mających na celu zabezpieczenie odpowiedniej wy­
sokości produkcji. Już w r. ubiegłym maksymalna sprawność Zakładów Gazowych, wynosząca
180000 m. 3 na dobę nie była dostateczna i konieczność podjęcia szerokich inwestycji, nieza­
leżnie od robót renowacyjnych, stała się nieodzowna.
Projektowane inwestycje, nie licząc domu mieszkalnego dla robotników gazowni 1), na r. 1929/30
wyniosą 4451 466 Zł. Rozbudowa sieci przewodów podziemnych do gazu obejmuje w r. bud­
żetowym w dalszym ciągu zaopatrzenie przedmieść w gaz do celów ogrzewalnych i do oświe­
tlenia. Przewody do gazu przedewszystkiem będą uwzględnione na tych ulicach, które podle­
gają regulacji i zabrukowaniu.
Poza tern projektowane roboty obejmują po raz pierwszy cały szereg tłoczni, sta­
nowiących sieć przewodów dla gazu o wysokim ciśnieniu i stacje regulatorów podziemnych,
dla obsługiwania poszczególnych części miasta. Jedna z tłoczni przeznaczona jest do zaopa­
trzenia w gaz kompresowni kolejowej w Szczęśliwieach.
Po uruchomieniu tłoczni do Szczęśliwie, skąd zasilane będą w gaz świetlny wagony Dy­
rekcji Kolejowej Warszawskiej, Gazownia poprowadzi przewody do gazu o wysokiem ciśnieniu
od ul. Grójeckiej ulicą Uniwersytecką do ul. Puławskiej. Następnie od ul. Puławskiej przewód
do gazu sprężonego przejdzie do ul. Czerni akowskiej, skąd w przyszłości sieć gazowa będzie
mogła wyjść poza miasto w kierunku Wilanowa, Konstancina i letnisk okolicznych.
Już w r. b. rozpoczęta będzie budowa przewodu gazowego o wysokiem ciśnieniu od ul.
Powązkowskiej, alejami Zjednoczenia do ul. Marymonckiej, dzięki czemu będą zasilane gazem
nowe osiedla na Żoliborzu.
Dla obsłużenia lewego brzegu Wisły od gazowni na Woli pójdzie przewód z gazem
o wysokiem ciśnieniu ulicami: Płocką, Gostyńską, Okopową, Niską, Stawkami i Źoliborską do
mostu kolejowego, stamtąd przez Wisłę do ul. Modlińskiej na Pradze.
Gaz o wysokiem ciśnieniu otrzyma, dzięki nowemu urządzeniu Pelcowizna, Nowe Bródno,
ułatwi to gazyfikację warsztatów kolejowych i umożliwi w przyszłości dostarczanie gazu dla
letnisk na prawym brzegu Wisły pod Warszawą.
Dla oświetlenia ulic, na których przeprowadzone będzie oświetlenie gazowe przewidziano
200 kompletów latarń ulicznych.
JEZDNIE
CHODNIKI.
Stan jezdni i chodników na przedmieściach przez dłuższy czas wymagać będzie poważnych
nakładów ze strony gminy. Na ogólną bowiem powierzchnię ulic 6395688 m. kw. posiadamy
990 705 m. kw. wogóle niezabrukowanych, do tego dochodzi jeszcze znaczna ilość zabrukowanych
kamieniem polnym i brukiem, który stopniowo zmieniany musi być na bruk ulepszony. Dodać
przytem należy, że przeszło połowa, bowiem 55°b kwot preliminowanych na bruki w W. Warsza­
wie przypada na budowę nowych i ulepszenie istniejących bruków na przedmieściac.h.
l) Plan przewiduje dom złożony z 6 mieszkań po 2 pokoje i 9 mieszkań po 1 pokoju z kuchnią.
		

/page0036.djvu

			34
już w chwili obecnej stosowana jest w możliwie daleko posuniętych granicach redukcja
bruków z kamienia polnego. Jako pierwszy etap wprowadza się obecnie na ulicach podmiej­
skich, nie mających jeszcze urządzeń podziemnych, kamień łamany.
Wyasfaltowane zostaną w r. b. szosy i chodniki na 14 ulicach o powierzchni 22950 m.",
kamieniem łamanym zabrukowane będzie 29 ulic o powierzchni 65263 m.",
PARKI, SKWERY, TERENY SPORTOWE.
Na skutek swoistych warunków, w jakich odbywał się rozwój Warszawy, stolica w porów­
naniu z inne mi miastami Polski jest bardzo uboga w roślinność. W r. 1918 ogólny obszar plan­
tacji wynosił 187,97 ha, a r. 1928 - 418,30 ha - zwiększył się przeto dwukrotnie, dzięki uzy­
skaniu odpowiednich terenów na krańcach miasta.
Na najbliższe okresy budżetowe przewidziane jest powiększenie obszaru plantacji miejskich
o dalsze 230,72 ha, a to wskutek projektowanych nowych parków: na Woli - 30 ha, na Ocho­
cie - 20 ha, na Żoliborzu Oficerskim - 13.75 ha, lasek Bielański -- 166.97 ha. W b. r. bud­
żetowym również zostanie ukończona budowa Parku Traugutta oraz skweru na pasie fortecznym
Mokotów- Wierzbno.
Projektowane parki uwzględniają w szerokim zakresie dziedzinę sportu, w szczególności
na przedmieściach. Prz ewldzfane jest bowiem urządzenie 5 boisk o typie małego stadjonu na
Marymoncie, Woli, Rakowcu, Sielcach, Nowym-Bródnie, 9 ogródków Jordanowskich z ogólnej
liczby jedenastu, stadjon przy ul. Zielenieckiej, budowa stadjonu SzczęśIiwickiego, oraz szereg
inwestycyj na cele podniesienia obecnego stanu boisk na przedmieściach. Realizacja tego pro­
gramu zależna jest od możności uzyskania odpowiednich kredytów w Banku Gospodarstwa Krajo­
wego, na których zaciągnięcie zapadła już odpowiednia uchwała Rady Miejskiej.
STRAŻ OGNIOWA.
Omawiając sprawę akcji przeciwpożarowej wskazaliśmy, że rozlokowanie Straży Ogniowej
w poszczególnych dzielnicach jest nierównomierne, przyczem w znacznie gorszem położeniu
znajdują się dzielnice krańcowe. Inwestycje przewidziane w budżecie nadzwyczajnym, a mające
na celu rozszerzenie zasięgu działalności Straży Ogniowej zgodnie z potrzebami Wielkiej War­
szawy, a przedewszystkiem przedmieść na najbliższą przyszłość obliczone są na sumę Zł. 3211 730.
Obejmują one już w nadchodzącym okresie budżetowym budowę IV-go Oddziału Straży Ognio­
wej na Woli, budowę poster unków na Czerniakowie, na Ochocie, wraz z odpowiedniemi urzą­
dzeniami dla tego posterunku jak i urządzeniem posterunków pobudowanych już na przedmieś­
ciach. Co się tyczy posterunków Straży Ogniowej to na ogólną ilość 12, tylko 3 znajdować się
będą w śródmieściu, pozostałe 9 - na przedmieściach.
W dalszej kolejności przewidziana jest budowa posterunków na Powązkach, Grochowie,
budowa III-go i I-go oddziałów Straży, oraz zaopatrzenie nowopobudowanych posterunków i od­
działów w odpowiednią sygnalizację.
HALE TARGOWE TARGOWISKA.
Równocześnie z szeregiem innych inwestycji przewidziane są na przedmieściach inwestycje
z zakresu Inspekcji Handlowej, jak budowa hal i targowisk, których tereny przyłączone są nie­
mal zupełnie pozbawione. Przewidziana jest między innemi budowa hali targowej przy ul. Wol­
skiej. Na placu o powierzchni 14187 m." powstanie cały kompleks hal targowych krytych,
odkrytych chłodni i t. d. z przeznaczeniem na hurt i detal.
W dalszych zamierzeniach przewidziane jest pobudowanie na przedmieściach hali do
sprzedaży starzyzny w pobliżu Zakładu Dezynfekcyjnego przy ul. Spokojnej, urządzenie tar-
		

/page0037.djvu

			- 35
gowisk na Powązkach przy ul. Powązkowsklej. na Marymoncie przy ul. Potockiej na Nowym
Bródnie przy ul. Białołęckiej i na Targówku przy ul. Oszmiańskiej.
BUDOWA I ORGANIZACJA URZĄDZEŃ ZDROWOTNYCH.
Sumy preliminowane na' cele uzdrowotnienia przedmieść na okresy najbliższe wynoszą
Zł. 4884000. Inwestycje te, poza dokończeniem budowy zakładu kąpielowego przy ul. Leszczyń­
skiej obejmują dokończenie budowy Ośrodka Zdrowia na Ochocie, z pomieszczeniem na Stację
Higjeny Zapobiegawczej z kąpieliskiem, dokończenie budowy kąpieliska na Bródnie, wykończenie
budowy plaży na Wiśle, dalej zaś wykończenie, oraz pobudowanie szeregu nowych Stacyj Higjeny
Zapobiegawczej w dzielnicach uboższych, dotychczas tych urządzeń pozbawionych, jako to na
ul. Ś�to Jerskiej, Woli, Marymoncie i Targówku, oraz budowę kąpieliska na Mokotowie.
MIESZKANIA DLA BEZDOMNYCH PRACOWNIKÓW MIEJSKICH
I TANIE MIESZKANIA ROBOTNICZE.
Plan budownictwa mieszkaniowego Magistratu został ustalony w ten sposób, że Magi­
strat budować będzie przedewszystkiem pomieszczenia dla bezdomnych, dla pracowników miej­
ski ch i wogóle dla ludności robotniczej w dzielnicach posiadających najgorsze warunki miesz­
kaniowe. Dla bezdomnych na Annopolu zbudowane mają być 4 nowe domy o 80 izbach kosz­
tem Zł. 350 tys. i pozatem ukończona budowa 4 bloków, gdzie urządzone będą: żłobek, pral­
nia, świetlica, przedszkole i pomieszczenie dla administracji, kosztem ogółem Zł. 450 tys.
Przy ul. Podskarbińskiej na Grochowie, gdzie pomieszczani są bezdomni, mogący płacić
czynsz za normalne mieszkania, oraz pracownicy miejscy, ma być wzniesiony nowy wielki
dom kosztem 1 miljona złotych i ukończone roboty przy 3 domach już rozpoczętych, kosztem
Zł. 100 tys.
Na Żoliborzu ma być wykończony trzeci z bloku wielkich domów miejskich kosztem
Zł. 340 tys. i rozpoczęta budowa nowych trzech wielkich domów kosztem Zł. 2 100000. Dla
pracowników dyrekcji wodociągów i kanalizacji zbudowany ma być dom mieszkalny przy ul. Czer­
niakowskiej, kosztem Zł. 500000.
Dla ludności robotniczej specjalnie (nie pracowników miejskich) Magistrat zamierza zbu­
dować trzy wielkie domy przy ul. Okopowej, kosztem półtora miljona złotych. Domy te prze­
znaczone będą na mieszkania dla ludności robotniczej, Woli i Koło Budy, której warunki mie­
szkaniowe są najgorsze.
Wyliczeniem powyższem nie są objęte zaprojektowane domy mieszkalne przez poszczególne
autonomiczne przedsiębiorstwa miejskie; wzmiankujemy o nich w odpowiednich działach.
S Z K O L N I C T W O.
Preliminowana suma na inwestycje szkolne na r. 1929/30 wynosi ogółem Zł. 10 000 000.
Poza bardzo drobnemi kwotami cała ta suma przeznaczona jest na dokończenie budujących
się, oraz rozpoczęcia budowy nowych gmachów szkolnych na przedmieściach w myśl programu
Komisji rozszerzenia sieci szkolnej. Na okres budżetowy bieżący przewidziane jest zakończenie
budowy 5 szkół powszechnych, podjęcie budowy trzech nowych gmachów, oraz dalsze prowa­
dzenie robót przy gmachach szkolnych w ilości trzech, rozpoczętych w poprzednim okresie bud­
żetowym.
W budowie znajdują się następujące gmachy szkolne: 1) Pojedyncza szkoła powszechna
z przedszkolem i domem mieszkalnym przy ulicy Leszno Nr. 109, budowę rozpoczęto jesienią
1927; 2) Podwójna szkoła powszechna z przedszkolem i domem mieszkalnym przy ulicy Go­
styńskiej, roboty rozpoczęto w marcu 1928 r.; 3) Podwójna szkoła powszechna z przedszkolem
i domem mieszkalnym przy ulicy Okopowej Nr. 55, roboty rozpoczęto jesienią 1927 r.: 4) Po-
		

/page0038.djvu

			- 22
Mieszkania pobudowane we wlasnym zakresie przez Magistrat.
Na bliższą uwagę zasługuje budownictwo domów mieszkalnych prowadzone przez Magistrat
we własnym zakresie. Akcja ta podjęta być mogła dopiero wtedy, gdy miasto przeprowadziło
prace najpilniejsze w zakresie remontu budowli i urządzeń miejskich o charakterze użyteczności
publicznej, budownictwa szkolnego i t. p., bowiem zaniedbanie tych prac musiałoby sprowadzić
następstwa wprost katastrofalne.
Ustawa o rozbudowie miast nie przewiduje możności prowadzenia walki ze spekulacją
mieszkaniową, miasto zatem musiało podjąć równocześnie z akcją prywatną na własną rękę bu­
dowę przedewszystkiem tanich mieszkań dla warstw niezamożnych. W tym celu miasto zarezer­
wowało sobie część kontyngentu pożyczek, przeznaczonych na budowę domów mieszkalnych
w Warszawie i przystąpiło do budowy takich domów we własnym zakresie. Wyniki akcji Magi­
stratu przedstawiają się następująco-
Na Woli, Grochowie, na Annopolu pobudowano 15 domów drewnianych, 30 murowanych.
Ogółem 760 mieszkań jednoizbowych. Każde mieszkanie posiada oddzielne wejście, mały przed­
pokoik, izbę mieszkalną z kuchnią, spiżarnią i małą piwniczką.
Przy ul. Raszyńskiej, filtrowej pobudowano 2 domy, o 70 mieszkaniach 2, 3, 4-0 poko­
jowych dla pracowników miejskich.
Rozpoczęto budowę Kolonji domów przy Al. Wojska Polskiego na Żoliborzu. Projekt obej­
muje budowę 17 domów. Są to gmachy omieszkaniach jedno i dwu-pokojowych. Zastosowano
tu niektóre wzory przyjęte w budownictwie wiedeńskiem. Typ wzorowy mieszkania jednopoko­
jowego składa się z małego przedpokoju, z którego prowadzą 3 wejścia: do pokoju świetlicy,
do łazienki i do kuchni - pokoju z nyżą, mogącą pomieścić w razie potrzeby łóżko, dalej
znajduje się wmurowana szafa-kredens i druga nyża z właściwym przyrządem kuchennym i boi­
lerem zlewem z zimną i gorącą woda i dodatkowa szafa-spiżarka. Są to gmachy 3 piętrowe
o mieszkaniach jedno i dwupokojowych. Wykończono dwa gmachy, budowa trzeciego - dopro­
wadzona jest do II piętra. Kolonja ta obejmuje mieszkań dwuizbowych 436, trzyizbowych 212, po­
wyżej trzech izb - 43.
Budowa kolonji mieszkalnej Grochów przy ul. Podskarbińskiej poprowadzona została
w charakterze gmachów - hoteli. Składa się z kilku domów mniejszych i 3 wielkich gmachów­
hoteli i obejmuje 650 mieszkań jedno i dwuizbowych, zaopatrzonych w oświetlenie elektryczne.
Na każdym piętrze urządzone są ponadto wspólne łazienki oraz pralnie.
Celem umożliwienia kulturalnych rozrywek znajdują się tam wspólna sala - świetlica,
czytelnia, umożliwiające urządzanie przedstawień, odczytów, koncertów i t. p.
Zarezerwowane są również działki na urządzanie boisk sportowych.
Na Burakowie pobudował Magistrat 16 domów piętrowych z mansardami o typie angielskim
"cottages". Dom każdy obejmuje 4 mieszkania złożone z 3 do 6 izb, rozmieszczonych w róż­
nych poziomach, tak, że każda rodzina ma część domu od suteryn do strychu; kuchnie znajdują
się w suterenach. Do każdego mieszkania należy małe zabudowanie gospodarskie i część ogródka
odpowiednio odgrodzonego.
Do prac budowlanych Magistratu zaliczyć trzeba dalej domy mieszkalne, pobudowane przy
nowych gmachach szkolnych, a przeznaczone dla nauczycielstwa szkół powszechnych i zawodo­
wych. Domów tych pobudował Magistrat dotychczas 21 przy szkołach na ul.. Bema, Opaczew­
skiej, Czerniakowskiej, Narbutta, Rybaki, Otwockiej, Białołęckiej, Karolkowcj, Wolskiej, Solec,
Gdańskiej, Ząbkowskiej, św. Wincentego, Grochowskiej, Grójeckiej, Sołtyka, Waliców, pl. Pary­
sowskim, Nieporęckiej, Bonifraterskiej, Leszno, a niebawem wykończone zostaną trzy następne
przy ul. Leszno, Okopowej i Gostyńskiej. Mamy dalej wielkie gmachy mieszkalne dla pracow­
ników tramwajowych przy ul. Kawenczyńskiej i Kraszewskiego; dom Zarządu i personelu auto­
busów miejskich; domy dla starców przy ulicach Górczewskiej, Rynkowej, Wolskiej i Przebieg;
Zakład wychowawczy dla sierot przy ul. Płockiej, bursa dla terminatorów przy ulicy Żelaz­
nej i t. d.
		

/page0039.djvu

			v. finansowe następstwa inkorporacji przedmieść.
Niewątpliwie jednem z ciekawszych zagadnień polityki komunalnej w związku z inkorpora ..
cją przedmieść jest zagadnienie, któremu stosunkowo najmiej poświęca się uwagi, a które wa ..
runkuje wszelkie na przedmieściach inwestycje - mianowicie bezpośrednie wynikające z inkor ..
poracji finansowe ciężary i źródła ich pokrycia.
Pozornie wydawać się może, że skoro liczba płatników wobec rozszerzonego terytorjum się
zwiększa, a zatem i podstawy finansowe miasta powinny się wzmocnić. Temu rozpowszechni o ..
nemu poglądowi jaskrawo zaprzecza rzeczywistość.
Samo rozszerzenie koła płatników, oraz terytorjalnych i skarbowych podstaw gospodarki
miejskiej nie decyduje o zyskach finansowych miasta, miarodajny tu być może jedynie stosunek
zwiększonej sumy dochodów do sumy wydatków koniecznych ze względu na rozszerzony zakres
działalności gminy. Stosunek ten w znacznej większości wypadków nie przedstawia się korzy ..
stnie dla miasta inkorporującego ze względu na to, że mieszkańcy przedmieść należą przeważnie
do warstw ludności uboższej, której zdolność płatnicza jest nieznaczna. Ujemne następstwa
finansowe inkorporacji dobitnie zaznaczyły się nie tylko w Warszawie, gdzie dokonano inkorporacji
przedmieść w fatalnym okresie gospodarczym, ale również w Poznaniu, Krakowie i całym sze ..
regu miast niemieckich, które dokonały inkorporacji w czasach, kiedy nic nie zwiastowało nad ..
chodzącej burzy dziejowej, kiedy plan gospodarczy można było realizować stopniowo, a wszelkie
źródła finansowe stały dla miast otworem.
Tych warunków spokojnej i planowej gospodarki Warszawa w okresie inkorporacji zupełnie
nie posiadała. Co ciekawsze, niemieckie władze okupacyjne, przyłączając w jednym dniu obszer ..
ny lecz całkowicie zaniadbany teren, były już w posiadaniu bogatego doświadczenia i bogatego
materjału gospodarczego, dotyczącego inkorporacji przedmieść przez wielkie miasta. Sposób
rozszerzenia granic i utworzenie Związku Wielkiego Berlina (Gross .. Verband .. Berlin) odbiegał
znacznie od stosowanych przeważnie metod inkorporacji. Wszakże zgłoszony już w r. 1896
przez reprezentację Berlina wniosek w sprawie rozszerzenia granic nie uzyskał aprobaty rządu
a w parę lat później został definitywnie odrzucony.
Rozwój Wielkiego Berlina inną poszedł drogą. Przez podniesienie czterech przedmieść
Berlina do godności miast zaczynają władze rządowe realizować plan otoczenia Berlina pier ..
ścieniem silnych gospodarczych i samodzielnych miejskich organizacji komunalnych. Rząd pruski
w 1911 r. opracował projekt prawa o utworzeniu z Berlina i ważniejszych jego przedmieść or­
ganizacyji o charakterze związku przymusowego dla podjęcia i umożliwienia rozwiązania zadań
komunalnych, wynikających z rozszerzonego terytorjum. Projekt ten przyjęty przez obie izby
pruskie wszedł w życie z dniem l .. go kwietnia 1912 r., przyczem duże uprawnienia uzyskał
związek Gross .. Verband .. Berlin w zakresie urządzania środków komunikacyjnych.
Rzeczą jest zupełnie zrozumiałą, że w gminie Wielki Berlin, związanej z organizmami
gospodarczo silnemi, inny był rozdział wzajemnych ciężarów, niż w miastach, które wchłonęły
organizmy podmiejskie słabe, wymagające przez wiele lat olbrzymich nakładów pieniężnych.
		

/page0040.djvu

			- 38 -
Wieloletnie doświadczenie na tym polu zdobyte dobitnie stwierdza, że ctęzary, jakie spadają na
organizację komunalną gospodarczo silną, inkorporującą jednostki gospodarczo słabe, są bardzo
duże, a następstwa finansowe takiej inkorporacji przez wiele lat ogromnie się odbijają na bud ...
żecie miasta. Klasycznym tego przykładem są miasta nadreńsko-westfalskie, z miast polskich
Poznari, a zwłaszcza Kraków, gdzie układ stosunków gospodarczych i kulturalnych na przed ...
mieściach w wysokim stopniu przypominał stosunki panujące na przedmieściach Warszawy -. I tu
i tam inkorporacja objęła tereny o charakterze przeważnie wiejskim (wyjątek stanowiło Podgó ...
rze) źle i nieregularnie zabudowane, bez oświetlenia, bez kanalizacji, bez gmachów szkolnych,
zamieszkałe przez ludność uboższą.
W obrębie Wielkiego Krakowa 90.03% podatku osobisto-dochodowego przypadało na Kra ...
ków-dawne śródmieście-a 9.97% na przedmieścia przyłączone. Dochody gmin przyłączonych
stanowiły zaledwie 18.63% dochodów Krakowa, w tern dochód z samego Podgórza wynosił 14.63%.
Warszawa nawet takiego przedmieścia jak Podgórze w 1916 r. nie posiadała.
Układając projekt budżetu Wielkiego Krakowa, obliczono, że jednorazowe wydatki inwesty ...
cyjne, konieczne wobec przyłączenia gmin, jako to, na budowę szkól, chodników, uporządkowanie
dróg wyniosą 3469170 k. cały budżet Krakowa w tym okresie wynosił 4000000 koron. Już w 1912 r.
wydatki roczne na niektóre inwestycje na przedmieściach, a mianowicie: budowę szkół, kable
elektryczne, oświetlenie gazowe, bruki wynosiły 8% całego budżetu m. Krakowa. finansowym
odbiciem przyłączenia przedmieść do Krakowa były najbliższe po przyłączeniu budżety. Gdy
w 1909 r. budżet Krakowa po stronie rozchodów wynosił 4000000 k., w 1912 r. wynosił 6 757 680 k.,
t. zn. powiększył się blisko o 52%,
Znaczne podwyższenie wydatków wywołane inwestycjami na przedmieściach było zrówno ...
ważone w W. Krakowie przez podniesienie dochodów z majątku miejskiego, oraz podatków i opłat
gminnych, przyczem zwiększenie dochodów z dwóch tylko przedsiębiorstw miejskich, a miano ...
wicie z gazowni i elektrowni wyniosło prawie tyle, co naturalny wpływ ze wszystkich podatków.
U stawiczny wzrost wydatków miejskich w związku z przyłączeniem przedmieść zmusił gminę do
konieczności rozszerzenia istniejących wówczas źródeł i podstaw dochodu, które opierały się na
dodatkach do podatków państwowych.
Podobny stan rzeczy spotyka się niemal wszędzie. Pominąwszy nieliczne wyjątki, można
stwierdzić, że pewne zwiększenie dochodów, jako następstwa rozszerzenia terytorjum miasta,
jest' znikomo małe w zestawieniu z ogromem wydatków, które musi ponieść miasto, chcąc
osiągnąć istotne cele inkorporacji. fakt ten występuje w Warszawie w znacznie jaskrawszem
i silniejszem stopniu niż w Krakowie i innych miastach środkowej i zachodniej Europy, bo ...
wiem i zadania Warszawy jako stolicy odrodzonego państwa są znacznie większe i rozleglejsze;
nie zaspakajane stopniowo nagromadziły się odrazu w wielkiej ilości na każdym polu, a opinja
domaga się ich natychmiastowej realizacji, bez względu na stan finasowy i źródła docho ...
du miasta.
Cyfrowe zestawienie inwestycyj dokonanych na przedmieściach i wpływów finansowych
z przedmieść w W. Warszawie jest niezwykle interesujące. Ograniczymy się jedynie do pozycji
ważniejszych.
Wydatki
na
inwestycje na przedmieściach
w
ciągu
10 lat wyniosły:
na
wodociągi i kanalizację .
Zł.
13000000
"
ulice i chodniki
"
10536000
"
tramwaje
'.
"
39163000
..
oświetlenie (gaz)
1 883000
szkoły .
21 268000
budownictwo
(bezdomni)
"
12374000
Razem
Zł.
99107000
		

/page0041.djvu

			- 39
Jeżeli dodamy do tego wydatki na ośrodki zdrowia, posterunki straży ogniowej, boiska,
ogródki i tereny sportowe, oświetle 1ie elektryczne ulic i placów, odwodnienie Niziny Wawerskiej,
to pozycję tę można śmiało podnieść do 115000000 Zł., przyczem i tak daleką będzie od sumy
wydatków rzeczywiście na przedmieścia poniesionych.
Rzućmy z kolei okiem na załączoną tablicę wpływów podatkowych z przedmieść. Tablica
ta obejmuje dane z poszczególnych komisarjatów od r. 1924 - 1928 w Zł. obiegowych.
Zestawienie wpływów podatkowych z przedmieść od 1924 - 1928 r. w złotych.
Komisarjat I
--r
1926 r. I
Razem
1924 r.
1925 r.
1927 r.
1928 r.
XVI
5334.37
129037.94
134781.03
160255.21
184309.'28
613717.83
XVII
14861.80
26067.71
24123.94
32558.09
47842.38
145453.92
XVIII
11559.95
16045.76
15880.73
18968.83
17519.71
7997498
XIX
13830.83
22458.64
17104.30
18497.02
18752.08
90642.87
XX
31 389.38
39008.17
30928.28
32224.60
33492.12
167042.55
XXI
1 837.49
17657.21
1808665
19864.92
19397.51
76843.78
XXII
3660.42
76999.56
82638.47
80040.85
68654.23
311 993.53
XXIII
43902.58
56562.42
50177.49
61121.35
52374.84
264138.68
XXIV
24058.96
30853.19
30961.38
35136.29
34924.69
155934.51
XXV
21 297.81
244'24.42
26918.62
32956.82
23013.45
128611.12
XXVI
5979.72
25167.93
25085.73
29048.68
30542.67
115824.73
Razem
177713.31
464282.95
456686.62
520672.66 .
530822.96
2150178.50
Ogólny wpływ za cały okres, odkąd można już było ustalić dochody, wyniósł 2 150000 Zł.
Wpływy w walucie markowej do tego okresu były tak małe, a ze względu na dewaluację tak
nieuchwytne, że ścisłe zestawienie ich wymyka się z pod kontroli. Gdyby je jednak nawet ry­
czałtem obliczyć na połowę powyższej sumy, to ogólny wpływ za 10 lat nie przekroczyłby
3300000 Zł. t. zn., że wpływy z przedmieść stanowią zaledwie do 3% sum na przedmieścia
wydatkowanych.
Ogólna suma wpływów podatkowych z przedmieść od czasu stabilizacji waluty stanowi
zaledwie 20% sumy, wydatkowanej na nawierzchnię ulic i chodników na przedmieściach; 16%
sumy, wydatkowanej na wodociągi i kanalizację, około 6% sum, wydatkowanych na tramwaje
1 OU/o sum, wydatkowanych na szkolnictwo, około 18% sum, wydatkowanych na budownictwo
miejskie na przedmieściach.
Sumy, wydatkowane w ciągu ostatnich trzech lat tylko na budowę ośrodków zdrowia na
przedmieściach, przewyższają znacznie sumę wpływów podatkowych z przedmieść za cały okres
dziesięcioletni.
W przeliczeniu wydatków poczynionych na podniesienie stanu kulturalnego i gospodarczego
przedmieść i wpływów finansowych, stamtąd przez gminę otrzymanych, na głowę mieszkańca
różnica występuje jeszcze ostrzej. Gdy bowiem od 1918 r. miasto wydatkowało na przedmieścia
115000000 Zł. t. z. na jednego mieszkańca W. Warszawy wypada średnio 106 Zl., to wpływy
podatkowe z przedmieść wyniosły od 1924 r. 2135 000 Zł., co na głowę jednego mieszkańca
wynosi 12 ewentualnie 15 Zł. jeżeli się bardzo wysoko oszacuje dochody z przedmieść otrzy­
mane przez miasto w walucie markowej do r. 1924.
		

/page0042.djvu

			40
Przytoczone cyfry wskazują na ogromną dysproporcję finansową pomiędzy rozmachem in­
wenstycyjnym na przedmieściach, a ich siłą płatniczą, wskazują one równocześnie, że główny
ciężar inwestycyj na przedmieściach ponosi i długo jeszcze ponosić będzie dawna Warszawa.
Nie chodzi tu bynajmniej o jakiekolwiek handlowe zestawienie "strat i zysków". Zagad­
nienie takie w polityce komunalnej, jak wogóle w polityce społecznej nie może być brane pod
uwagę. Sprawą palącą, która się nasuwa, jest jedynie sprawa wynalezienia źródeł na pokrycie
tych koniecznych nietylko dla przedmieść, ale i dla całej Wielkiej Warszawy potrzeb
Pod tym względem praktyka miast, które poprzednio już dokonały inkorporacji, wytworzyła
pewien system. System ten zastosowany był jak już wskazaliśmy w miastach Europy Środkowej
i Zachodniej, a u nas w Krakowie i Poznanlu. Prof. Strassburgier w znakomitej swej pracy
o inkorporacji przedmieść stronę finansową tego zagadnienia ujął w następujący sposób:
"Jeśli miasto nie posiada znaczniejszych kapitałów i opiera finanse swoje na dochodach
prawno-publicznych, wówczas podwyższenie podatków i opłat miejskich, oraz pożyczki komunalne
występują jako najważniejszy jeśli nie wyłączny sposób pokrycia wydatków, związanych z przy­
łączeniem gmin".
		

/page0043.djvu

			s P I S
RZECZY.
Stan kulturalny przedmieść przed przyłączeniem
8t1'.
3
Inwestycje miejskie na przedmieściach od 1918 - 1928 r.
12
Zestawienie ważniejszych inwestycji wykonanych na przedmieściach od 1918 - 1928 r ..
29
Dalsze zamierzenia inwestycyjne na przedmieściach
31
Finansowe następstwa intorporacji przedmieść
37
		

/page0044.djvu

			DOSTRZEŻONE W CZASIE DRUKU BŁĘDY DRUKARSKIE I OMYŁKI.
Str.
Wiersz
Jest
Ma być
3
4 od dołu
eksplanada
esplanada
12
5 od góry
miastach
miasta
38
7 od dołu
13000000
13880000
38
6
"
10538000
10436000
38
99107000
99004000
-